Geschiedenis spoorwegen
in en om
Roosendaal

 
Niets uit deze website mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van kopie, op digitale of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van auteur en/of webmaster.
 

Per tram van Zundert naar Wuustwezel

 
Dit verslag is bedoeld om in woord en beeld enig inzicht te geven, hoe en waar de tram van de 'Zuid-Nederlandsche Stoomtramweg-Maatschappij' (ZNSM) reed, in het bijzonder van Zundert naar Wuustwezel.
 
 
De bebouwde kom van Zundert, circa 1910. De tramweg van de ZNSM is in dwarsstreepjes op de weg aangegeven. Origineel op schaal 1: 25.000.
 
 
De bebouwde kom van Zundert, circa 1990. Origineel op schaal 1: 25.000.
 
 
Voor de nieuwe Rijksweg (uit de Napoleontische tijd) van Antwerpen naar Breda werd gebruik gemaakt van een nieuw kaarsrecht tracé, behalve wanneer aansluiting kon plaatsvinden op een weg dwars door een dorp, zoals op Nederlands grondgebied Zundert, Rijsbergen en Princenhage. Op het kadastrale minuutplan van de dorpskom uit 1823 is de weg aangeduid als 'Groote Weg van Brussel naar Amsterdam.
 
De tramweg Breda - Wernhout - Wuustwezel - Antwerpen (van de ZNSM) maakte buiten de bebouwde kommen over het algemeen gebruik van de oostzijde van de Rijksweg, behalve in de kommen van Princenhage, Rijsbergen en Zundert, waar het tracé aan de (noord)westzijde van de Rijksweg lag. Tot op heden is mij niet bekend, waar ten noorden van Zundert het tracé wijzigde van de oost-kant naar de westkant van de weg.
 
 
1. Vanuit het noorden kwam de ZNSM aan de noordwestzijde van de Zundert binnen. Links op deze ansichtkaart lag het plein met daaraan het gemeentehuis. Rechts op de plaats van het pand met de fraaie topgevel stond de pastorie van de Nederlands Hervormde Gemeente, waar Vincent van Gogh werd geboren. Pas later kwam het pand met de topgevel tot stand, dat er nu nog staat en deels als 'Vincent van Goghmuseum' in gebruik is. Links achter de boom staat het hotel 'Het Wapen van Nassau', waar vroeger paarden werden 'ververst' voor de diligence-diensten. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
2. Staande bij de stal voor de paarden naast het hotel 'Het Wapen van Nassau' en kijkend in zuid-westelijke richting staat links het huis met de fraaie topgevel (op de plaats van het geboortehuis van Vincent van Gogh) en verderop de oude Sint-Trudokerk van de Rooms-Katholieken. Rechts ligt de tramweg van de ZNSM en voorbij de stal het plein met het Gemeentehuis. Foto BR02387-81315, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1925.
 
 
3. Het gemeentehuis van Zundert uit 1840 en de muziekkiosk. Op de voorgrond ligt de tramweg van de ZNSM. Foto BR02373-81511, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1925.
 
 
4. Het gemeentehuis van Zundert uit 1840, zonder muziekkiosk, 25 augustus 2021.
 
 
5. Terugkijkend in zuidwestelijke richting staat de oude Sint-Trudokerk midden in beeld. Rechts ligt de tramweg van de ZNSM en in het gebouw met de speklagen even verderop is het 'tramstation' gevestigd. Uiterst rechts ligt het plein met het Gemeentehuis. Ansichtkaart uit circa 1905.
 
 
5. Wat verder in zuidwestelijke richting komt de 'tuin' en de oude Sint-Trudokerk goed in beeld. Aan de rechtse kant ligt de tramweg van de ZNSM en in het gebouw met de speklagen is het 'tramstation' gevestigd. Foto RCE 009282, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1925.
 
 
6. Korterbij gekomen, trekt het grote bord met de tekst 'Hotel ANWB, Korenbeurs, Tel. Int. No 14' volop aandacht. Daarbij komt het zwarte bord eronder met daarop in witte letters: 'Station Zundert, Goederenkantoor van de Zuid-Ned. Stoomtramweg-Mij' maar iel over. Foto BR02383-81311, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, 1925.
 
 
7. Links: Eenmaal voorbij de kerk en terugkijkend is de situatie van vóór de bouw van de nieuwe kerk goed te zien. Rechts: Slechts enkele maanden lang stonden de oude en nieuwe Sint-Trudokerk in Zundert broederlijk naast elkaar. Voor de bouw van de nieuwe kerk moest het kleine huisje aan de straat plaatsmaken. De rest kon blijven staan. Links is zowel de pastorie als een deel van het pensionaat Sint-Anna zichtbaar en rechts alleen de pastorie voor een klein deel.
 
Inmiddels heet het hier Molenstraat en dat zal zo blijven tot het einde van de dorpskom aan de zuidwestzijde. De tramweg van de ZNSM ligt steeds aan de noordwestzijde van de weg. Links: foto BR02389-81317, circa 1920. Rechts: Foto RCE 009278, circa 1925, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort.
 
 
8. Een ansichtkaart uit circa 1920 laat het hele beeld in noordoostelijke richting aan beide zijden van de Molenstraat zien met links de tramweg van de ZNSM en rechts de toren van de oude Sint-Trudokerk, de pastorie en een deel van het pensionaat Sint-Anna.
 
 
9. Nogmaals de Molenstraat in Zundert, maar dan vanaf een standpunt een vijftigtal meter in westelijke richting, waarbij de toren van de oude Sint-Trudokerk, de pastorie, het klooster en het internaat Sint-Anna zichtbaar zijn. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
10. Meer dan een eeuw later is dat alles nog aanwezig, zij het dat de gebouwen een andere bestemming hebben gekregen. Uiterst links, waar nu auto's worden geparkeerd, lag de tramweg van de ZNSM. De foto is gemaakt op 25 augustus 2021.
 
 
11. Nogmaals een beeld van de Molenstraat in Zundert, maar dan wat achteruit in westelijke richting, waarbij de toren van de oude Sint-Trudokerk, de pastorie, het klooster en het internaat Sint-Anna zichtbaar zijn. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
12. Een ander beeld van de Molenstraat, maar dan wat achteruit in westelijke richting, waarbij rechts een markant gebouw (voorzien van speklagen) zichtbaar komt. Foto BR02396-81324, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1920.
 
 
13. Wat verder achteruit in de Molenstraat komt links het postkantoor in beeld. Foto BR02396-81314, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1920.
 
 
14. Een ansichtkaart vanaf nagenoeg dezelfde standplaats laat het dorpsbeeld opnieuw zien. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
15. Een ansichtkaart vanaf dezelfde standplaats laat het dorpsbeeld op een regenachtige dag met militairen bij het postkantoor zien. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
16. Draait de fotograaf zich een halve cirkel om, dan ziet hij rechts het postkantoor en de tramweg van de ZNSM, in de verte molen 'De Eendracht' en links nog een drietal fraaie gevels. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
17. Gaat de fotograaf ter hoogte van het postkantoor staan en draait hij zich wat naar links, dan valt zijn oog op het drietal fraaie gevels, in de verte molen 'De Eendracht' en vlak voor zich de tramweg van de ZNSM. Foto BR02397-81325 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1925.
 
 
18. Verder in zuidwestelijke richting en terugkijkend naar het centrum van Zundert, ziet de fotograaf links het café 'In den Bonten Os', met daarvoor de tramweg van de ZNSM en in de verte het postkantoor. Foto BR02390-81318, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1920.
 
 
19. Weer wat verder in zuidwestelijke richting en terugkijkend naar het centrum van Zundert, ziet de fotograaf rechts het hotel, café en restaurant 'Ossenkop' van Jos van Aalst-Pillot, links de tramweg van de ZNSM en in de verte het centrum van Zundert.
Foto BR02381-81309, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1920.
 
 
20. Iets naar links draaiend, komt de noordwestzijde van de Molenstraat in beeld. Links ligt de boekhandel en drukkerij van Willem Vorsselmans en in de verte het centrum van Zundert. Rechts staat het hotel, café en restaurant 'Ossenkop' van Jos van Aalst-Pillot. Foto BR02381-81309, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1920.
 
 
21. Nogmaals de Molenstraat in Zundert, maar dan vanuit het dakraam van de buurman van het hotel, café en restaurant 'Ossenkop' van Jos van Aalst-Pillot. Foto BR02395-81323, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1920.
 
 
22. Terug op straat en kijkend in zuidwestelijke richting ziet de fotograaf rechts de boekhandel en drukkerij van Willem Vorsselmans en de tramweg van de ZNSM. Links staat het hotel, café en restaurant 'Ossenkop' van Jos van Aalst-Pillot, wat verder het hoge huis met een houten erker op de eerste verdieping en in de verte molen 'De Eendracht'. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
23. Iets verder in zuidwestelijke richting ziet de fotograaf het hoge huis met een houten erker op de eerste verdieping, in de verte molen 'De Eendracht' en rechts voor zich de tramweg van de ZNSM. Foto BR02380-81308, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1925.
 
 
24. Iets verder in zuidwestelijke richting kijkt de fotograaf terug op het hotel, café, restaurant 'Ossenkop' van Jos van Aalst-Pillot en kortbij op het hoge huis met een houten erker op de eerste verdieping met ernaast de zaak van de C. van Riel-Vriends. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
25. Gezicht in zuid-westelijke richting op de Molenstraat met de tramweg van de ZNSM, op de achtergrond (links) de witte gevel van het café met de opschriften 'Halt van den Tram' en 'Zundert' (in de splitsing van de wegen naar Wernhout en Achtmaal), de molen 'De Eendracht' (gesloopt in 1931) en rechts het pand van veehandelaar E. van Geel-Donkers en daarnaast het huis met het hoge puntdak. De fotograaf staat op het dak van het hoge huis met een houten erker op de eerste verdieping. Ansichtkaart uit circa 1920.
 
 
26. Terug op straat en wat verder in zuidwestelijke richting kijkt de fotograaf terug op het pand van veehandelaar E. van Geel-Donkers en daarnaast het huis met het hoge puntdak. Ansichtkaart uit circa 1920.
 
 
27. Eenmaal op het einde van de Molenstraat in Zundert ziet de fotograaf de tramweg van de ZNSM en in de verte de 'witte' gevel van het café met de opschriften 'Halt van de Tram' en 'Zundert' (in de splitsing van de wegen naar en van Wernhout en Achtmaal). Links staat het café 'In den Vrachtwagen'. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
28. Nogmaals het einde van de Molenstraat in Zundert. Fraai is de ligging van de boog in de tramweg van de ZNSM te zien. Ter hoogte van het café met de opschriften 'Halt van de Tram' en 'Zundert' gaat die in de splitsing naar links op de Rijksweg in zuidelijke richting. Rechts van het café ligt de weg naar Achtmaal. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 

29. Voorbij de Molenstraat in Zundert in zuidelijke richting lag de tramweg van de ZNSM aan de oostzijde van de Rijksweg (ter plaatse bekend als Wernhoutseweg) en dat zou zo blijven tot aan Merksem bij Antwerpen. Ansichtkaart uit cira 1915.

 
 
Links: De bebouwde kom van Wernhout, circa 1910. De tramweg van de ZNSM is in dwarsstreepjes op de weg aangegeven.
Rechts: De bebouwde kom van Wernhout, circa 1990. Origineel op schaal 1: 25.000.
 
 
30. Bij de 'inkom' te Wernhout vanuit Zundert boog de weg eerst wat naar rechts en na circa 200 meter terug naar links, waar het centrum van het dorp lag. De tramweg van de ZNSM bleef steeds aan de oostzijde van de Wernhoutseweg. Op de gevel van het witte huis, uiterst rechts, staan de opschriften 'Wernhout' en 'Halt van de tram'. Verder hing er nog een bord met de tekst 'Goederen-kantoor van de Zuid-Ned. Stoomtramweg Mij'. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
31. Het witte pand achter de drie bomen (midden op de voorgrond) deed dienst als 'Station Wernhout'. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
32. Later verrees er pal aan de zuidzijde van het witte huis een nieuwbouw (links) op de plaats van een lage aanbouw. Nog altijd deed het witte pand dienst als 'Halt van de tram' in 'Wernhout'. Verder hing er nog een bord met de tekst 'Goederenkantoor van de Zuid-Ned. Stoomtramweg Mij'. Ansichtkaart uit circa 1925.
 
 
33. Eenmaal Wernhout uit ligt er nu een wat stille Rijksweg naar de landsgrens met alleen wat agrarische bebouwing erlangs. De foto toont de zuidzijde van het dorp Wernhout, 25 augustus 2021.
 
 
De grenspost Wernhout (grens) lag drie kilometer ten zuiden van Wernhout (dorp). Tot in de jaren negentig lagen er bij de grens twee afzonderlijke grensposten, die van Nederland bij het vroegere seminarie Wernhoutsburg (ongeveer 200 meter ten noorden van de landsgrens) en die van Belgie, ongeveer een halve kilometer ten zuiden van de landsgrens.
 
Links: De situatie bij Wernhoutsburg, circa 1910. De tramweg van de ZNSM is in dwarsstreepjes op de weg aangegeven. Het grens-kantoor en de remise van de ZNSM aan de westzijde van de Rijksweg zijn goed te herkennen. Origineel op schaal 1: 25.000.
Rechts: De situatie bij Wernhoutsburg, circa 1990. Inmiddels is de 'witte' plek van het voormalige grenskantoor geheel opgevuld met toeristische bebouwing en ligt de Rijksweg gewoon weer rechtuit, zoals vroeger. Origineel op schaal 1: 25.000.
 
 
Situatieschetsen van de sporen van de ZNSM in de jaren 1891, 1908 en 1912. De ZNSM had aanvankelijk een spooraansluiting naar de douaneloods met entrepot. In 1912 nam de tramwegmaatschappij dit gebouw echter zelf in gebruik als remise. Of dat echt veel is gebruikt, blijft een vraag. Temeer omdat de ZNSM met haar locomotieven doorreed naar het tramstation Wuustwezel (Braken).
 
Aanvankelijk had de ZNSM aan beide zijden van de Rijksweg sporen en wissels, zodanig dat er een wisselplaats ontstond met de mogelijkheid een locomotief te laten 'omlopen' en vervolgens met de tram terug te keren naar Breda. Tot 1 januari 1891 moesten reizigers hier overstappen op de trams van de toenmalige 'S.A. Tramway du Nord d'Anvers' vanaf de grens naar Antwerpen.
 
Vanaf 1 januari 1891 reden de trams van de ZNSM echter door naar Merksem (Antwerpen), maar aan deze doorgaande trams kwam een einde per 3 september 1907. Voortaan was het weer overstappen aan de grens. Maar vanwege de weinige sporen bij Wernhout werd dat gedaan op het emplacement Wuustwezel (Braken).
 
De geschiedenis van Wernhoutsburg begon in 1812, toen de 'Napoleonsweg' van Antwerpen naar Breda tot stand kwam. Via deze weg begon het expeditiebedrijf van 'Van Gend & Loos' in 1826 met een diligencedienst tussen Antwerpen en Amsterdam. Na de 'Belgische Opstand' in 1830 (en de definitieve scheiding in 1839) kwam er een grens bij Wernhoutsburg. In 1842 liet 'Van Gend & Loos' hier een grenskantoor met koetshuizen en stallen bouwen. Later werd het grenskantoor een Nederlandse douanepost en dat werd in de loop der jaren flink uitgebreid met opstelterreinen, zie kaart uit 1990.
In het door 'Van Gend & Loos' afgestoten gebouw 'Wernhoutsburg' vestigden zich in 1882 de paters Lazaristen. Zij openden hier het gelijknamige 'klein-seminarie'. Rond 1970 verlieten zij het nieuwe pand dat na de Tweede Wereldoorlog op de plaats van het oude vernielde complex was verrezen.
 
 
34. Vroeger was het mogelijk om aan de grens te logeren in het hotel 'De Zwaan' (rechts) bij het complex 'Wernhoutsburg'. Voor dit beeld is de situatie uit de jaren 1891-1908 van toepassing, kijkend in noord-oostelijke richting. Vaag is het spoor van de ZNSM aan de overzijde van de straatweg te zien. Op de voorgrond ligt het zijspoor naar de douaneloods met entrepot, achter de fotograaf. Ansichtkaart uit circa 1905.
 
 
35. Voor dit beeld is de situatie uit de jaren 1908-1912 van toepassing, kijkend in zuid-westelijke richting. Locomotief ZNSM 14 rijdt met een uit België komende goederentram kort langs het grenskantoor te Wernhout. Duidelijk is te zien dat de achterste wagens zich nog juist in de boog van oost- naar westzijde op de weg bevinden.
 
 
36. Voor dit beeld is de situatie uit de jaren 1908-1912 van toepassing, kijkend in zuid-westelijke richting. Het personeel van een tram, getrokken door locomotief ZNSM 9, uit België poseert bij het grenskantoor. Op de achtergrond staat de douaneloods met entrepot, die later nog als remise bij de ZNSM in gebruik kwam.
 
 
37. Op 1 mei 1937 staan enkele goederenwagens met rails en dwarsliggers opgesteld bij Wernhout (grens). In dat jaar werden alle door de ZNSM in West-Brabant bereden sporen opgebroken, ook dat tussen Wernhout (grens) en Wuustwezel (grens). Kennelijk was na 1912 de situatie van de sporen bij het grenskantoor (zichtbaar op de achtergrond) nog gewijzigd. Rechts staat een autobus.
 
 
38. Een auto met een buitenlands kenteken komt bij Wernhout de landsgrens over, 14 mei 1927. Links ligt de tramweg van de ZNSM (later deels NMVB) tussen Antwerpen en Breda. Het stuk tussen de remise Wuustwezel (Braken) en Wernhout (grens) ontkwam in 1921 aan spoorversmalling, die na de Eerste Wereldoorlog om strategische redenen werd uitgevoerd.
 
Tot in de jaren negentig lagen er twee grensposten, die van Nederland bij het vroegere seminarie Wernhoutsburg (circa 200 meter ten noorden van de landsgrens) en die van Belgie, ongeveer een halve kilometer ten zuiden van de landsgrens. De post Wernhout (grens) lag circa drie kilometer ten zuiden van Wernhout (dorp).
 
 
Grensdocument van 27 december 1948 te Wuustwezel. Het ging in dit geval om de vrije invoer van vijf stalen cilinders met een netto gewicht van 3248 kilo en ter waarde van 240.000 Bfrs via Wuustwezel.
 
 
Grensdocument van 13 december 1956 te Wuustwezel. Het ging in dit geval om de uitvoer van vijf marmeren delen met een gewicht van 2400 kilo en ter waarde van 30.857 Bfrs. uit Mazy (B) via Wuustwezel naar Enschede met vrachtauto, kenteken PB-42-88.
 
 
39. In 1938 kwam in de 'Heivelden' ten noorden van Wuustwezel (Braken) een nieuw tolkantoor tot stand. Voordien lag deze post circa anderhalve kilometer in zuidelijke richting bij de tramremise van de NMVB in de buurtschap Wuustwezel (Braken). Een eerste aanzet was dit gebouw, maar in de late jaren veertig en vijftig verrees op deze plaats allerlei bedrijvigheid van expeditiebedrijven en horecagelegenheden. In de verte, op Nederlands gebied, zijn de bomen langs de Rijksweg nog gehandhaafd. Ansichtkaart uit circa 1945.
 
 
40. Gezicht vanuit het oosten op de grenspost Wuustwezel (grens). Links staat het gebouw uit de beginjaren, maar inmiddels hebben zich al veel meer activiteiten ontwikkeld. Het pijltje wijst naar de grote arduinen steen in de muur boven de ingang, die later behouden werd en nog steeds is te zien. Ansichtkaart uit circa 1950.
 
 
41. Gezicht vanuit het zuiden op Wuustwezel (grens). Op de voorgrond ligt het eindpunt van tramlijn 64 Antwerpen-Wuustwezel (grens) langs de Bredabaan. Vanwege de nieuwe activiteiten in de 'Heivelden' werd bij het opbreken van het spoor in 1937 naar Nederland, na het opheffen van de tramweg Breda - Wernhout (grens) van de ZNSM, het nieuwe eindpunt circa 1,5 kilometer ten noorden van de aloude remise bij Wuustwezel (Braken) gelegd. Ansichtkaart uit circa 1950.
 
 
42. De diesel-mechanische ('AutoRail' of 'SpoorAuto') AR 168 van de NMVB (met aanhangrijtuig 676) is even tevoren op het eindpunt van lijn 64 Antwerpen-Wuustwezel (grens) aangekomen. De foto is gemaakt op 5 augustus 1951 na een bezoek van een Nederlands gezelschap aan Belgie. Het traject van Brasschaat (Polygoon) naar Wuustwezel (grens) is nog niet geëlektrificeerd. De deelnemers reisden na aankomst van de AR 168 verder met de al gereedstaande autobus naar Nederland. Links staat de horecagelegenheid die op voorgaande ansichtkaart rechts is te zien.
 
 
43. Het personeel van een aansluitende autobus van de BBA naar Breda poseert in 1951 bij het eindpunt van de NMVB in Wuustwezel (grens) met dat van de zojuist aangekomen diesel-mechanische tram ('AutoRail' of 'SpoorAuto') uit Brasschaat (Polygoon). Het pand rechts is op voorgaande foto's ook goed herkenbaar en staat er nog steeds.
 
 
44. Een tramstel van de NMVB staat op 29 december 1951 in de 'keerdriehoek' langs de Bredabaan in Wuustwezel (grens), zes dagen na de opening van de elektrificatie van lijn 64 tussen Brasschaat (Polygoon) en Wuustwezel (grens). Er was toen nog geen bestrating aangelegd. Het tramstel bestaat uit motorrijtuig 10087 en één van de aanhangrijtuigen uit de serie 19471, 19473-19475 (type Braine-le Comte). Foto Jan Voerman.
 
 
45. Op 23 december 1951 werd de elektrificatie van het NMVB-traject Brasschaat (Polygoon) - Wuustwezel (grens) in dienst gesteld. De BBA verzorgde steeds een prompte aansluiting naar Breda. Terwijl een autobus van de BBA al klaar staat om de weg op te rijden, staat het tramrijtuig 9664 van de NMVB op 26 april 1954 in de 'keerdriehoek' te wachten op reizigers naar het zuiden. Het gebouw, net zichtbaar tussen tram en autobus, is op voorgaande foto's ook goed herkenbaar en staat er nog steeds.
 
 
46. Autobus 903 van de BBA wacht op 17 juni 1962 in Wuustwezel (grens) op reizigers naar Nederland. De tram heeft al 'gedriehoekt' en staat te wachten op reizigers naar Brasschaat (Polygoon) en Antwerpen.
 
 
47. Het tramrijtuig NMVB 9991 staat als lijn 64 na het 'driehoeken' aan het eindpunt langs de Bredabaan in Wuustwezel (grens) klaar voor vertrek. Foto Jan Vogels, circa 1965.
 
 
48. Het tramrijtuig NMVB 9786 staat op 30 april 1959 als lijn 64 gereed om te 'driehoeken' aan het eindpunt langs de Bredabaan in Wuustwezel (grens). Foto F.J. Hoevenagel.
 
 
49. Op 10 augustus 1958 wacht het tramrijtuig NMVB 9759 met bijwagen 19289 na het 'driehoeken' op reizigers aan het eindpunt langs de Bredabaan in Wuustwezel (grens). Foto Frits van der Gragt.
 
 
50. De foto, gemaakt op 26 oktober 2021, laat de huidige toestand van de vroegere 'grenspost' met bedrijventerrein zien. Links staat een gebouw dat op een foto van Jan Vogels uit circa 1965 goed is te herkennen. Rechts staat een gebouw dat op een tweetal foto's uit het Archief BBA en een ansichtkaart is te herkennen aan twee vierkante ramen met op het dak een schoorsteen. Rechts op de voorgrond lag vroeger de keerdriehoek voor de tramdienst Brasschaat (Polygoon) - Wuustwezel (grens). Waar de fotograaf van nu staat, lag destijds het spoor langs de weg. Schuin rechtsachter lag de vroegere 'keerdriehoek'. Het merendeel van de gebouwen uit vroegere tijden staat er nog, maar is meestal voorzien van een 'hedendaagse' bekleding of vergroting. De weg straalt overigens één en al rust uit, nadat alle doorgaand vrachtvervoer hierover is verdwenen. Ter vergelijking hieronder de ansichtkaart uit circa 1950.
 
 
 

Een kort overzicht van de afstanden tussen Zundert en Wuustwezel (centrum)

 
km 0,0 kerk Zundert (nabij tramstation) km 5,8 grens Nederland-Belgie
km 0,5 splitsing weg naar Achtmaal (nabij tramhalte) km 6,3 grenskantoor Douane (B), na circa 1935 (2)
km 2,3 bocht naar rechts in Rijksweg bij Wernhout km 6,5 'keerdriehoek' op eindpunt tramlijn 64
km 2,5 bocht naar links in Rijksweg bij Wernhout (nabij tramstation) km 7,8 grenskantoor Douane (B), tot circa 1935 (1)
km 2,6 kerk Wernhout km 7,9 remise en tramstation Wuustwezel (Braken)
km 5,5 seminarie Wernhoutsburg (nabij remise) km 8,0 kruispunt met weg naar Loenhout en Hoogstraten
km 5,6 grenskantoor Douane (NL) km 10,0 centrum Wuustwezel
 
 
Kaart van het gebied tussen Wernhoutsburg in Nederland en Wuustwezel in Belgie. In de splitsing van de Rijksweg en de weg naar Loenhout (boven Braken) ligt de vroegere remise van de ZNSM, later NMVB, tegenwoordig autobusonderhoudsbedrijf van 'De Lijn'.
 
 
51. Zoals uit bovenstaande opgave blijkt, lag het eerste grenskantoor van de Belgische Douane 2,5 kilometer van de landsgrens af. Dit punt lag pal naast de remise en het tramstation van Wuustwezel (Braken), waar de ZNSM vanaf 1890 dagelijks met reizigers- en goederentrams kwam. Hier stapten reizigers over op doorreis naar en van Antwerpen. Foto van 25 augustus 2021.
 
Ook in 1890 kreeg Wuustwezel een volwaardig tolkantoor bij het remisecomplex van de ZNSM in de buurtschap Braken. In 1934 werd deze vestiging bevorderd tot een tolkantoor van de eerste rang. Vier jaar later werd een nieuw kantoor 1,5 kilometer naar het noorden in gebruik genomen. Het definitieve einde van deze vestiging van de douane bij Wuustwezel kwam op 31 december 1992.
 
 
52. De grote arduinen steen (zie pijl in afbeelding boven), die boven de deur van het na 1992 afgebroken kantoor was ingemetseld, werd gered. Deze kreeg in 2006 een plek op de speciaal hiervoor gemetselde muur op de plaats van het eerste tolkantoor in de buurtschap Braken. De in de loop van de jaren ontstane barst stond symbool voor het vervagen van de grens tussen de beide landen. Achter de huidige plek van de steen ligt de vestiging van het grote onderhouds- en garagebedrijf, tevens stalling voor de autobussen van de NMVB, inmiddels al jaren bekend als 'De Lijn'. De NMVB was destijds de opvolger van de ZNSM op Belgisch grondgebied.
 
 
53. Locomotief ZNSM 13 is op 7 augustus 1932 met een extra tram uit Antwerpen naar Breda gefotografeerd aan de noordzijde van het emplacement Wuustwezel (Braken). Juist buiten beeld rechts lagen de tractie-inrichtingen en een goederenloods. Ruim 2000 mensen reisden die dag naar de anti-oorlogsdemonstratie van de SDAP in Breda. Er reden die dag zes lange trams, getrokken door één van de locomotieven ZNSM 13, 14 en 15 tussen Wuustwezel (Braken) en Breda, boven met ZNSM 13 en onder met ZNSM 15.
 
 
54. Aan de noordzijde van van het emplacement Wuustwezel (Braken) staat locomotief ZNSM 15 op 7 augustus 1932 gereed met een tram naar de anti-oorlogsdemonstratie van de SDAP in Breda.
 
 
55. Aan de zuidzijde van het emplacement Wuustwezel (Braken) vertrekt een stoomtram van de NMVB in de richting Antwerpen. Vaag is achter de tram het stationsgebouw nog te zien. Uiterst links staat het hotel, café en restaurant 'De Ster' ( zie hieronder).
 
 

Twee horecagelegenheden van betekenis te Wuustwezel (Braken)

 
 
56. Kijkend in noordelijke richting ter hoogte van de Steenweg naar Loenhout en Hoogstraten (juist achter het gebouw rechts) is rond 1910 in de verte het remisecomplex van de ZNSM te zien. Een korte tram staat op het hoofdspoor ter hoogte van het stationsgebouw. Links staat het hotel, café en restaurant 'De Ster' en rechts een soortgelijke zaak met de naam 'De Vrije Burger'.
Ansichtkaart uit circa 1905.
 
 
57. Het hotel, café en restaurant 'De Ster' droeg in de voorgevel de opschriften 'Logement en Afspanning' en 'Station van de tram'. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
58. Het hotel, café en restaurant 'De Ster' had behalve tramreizigers nog al wat aantrekkingskracht op automobilisten.
Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
59. Het hotel, café en restaurant 'De Ster' had behalve tramreizigers nog al wat aantrekkingskracht op automobilisten.
Ansichtkaart uit circa 1930.
 
 
60. Tot op de dag van vandaag bleven de opschriften in de gevel uitstekend bewaard, dit in tegenstelling tot de eerste bestemming van het gebouw. Foto van 25 augustus 2021.
 
 
61. De eigenaar van het hotel, café en restaurant 'De Vrije Burger' was heel goed in het reclamemaken voor zijn zaak, getuige de grote opschriften op de gevelpartij rechts. Overigens werd het gebouw in latere jaren dubbel zo groot. Ansichtkaart uit circa 1905.
 
 
62. Heden ten dage bestaat het pand nog steeds, al is de eerste bestemming van het gebouw verloren gegaan. In tegenstelling met de vroegere buurman aan de overzijde, zijn de opschriften onleesbaar gemaakt. Foto van 25 augustus 2021.
 
 
63. Gelukkig is er destijds een ansichtkaart uitgebracht met de voorzijde van het gebouw, waaruit blijkt dat (vee)koopman Chantrain Staepels een hotel en restaurant exploiteerde en onderdak bood aan wachtende tramreizigers. Evenals de eigenaar van 'De Ster' onderhield hij contacten met de 'Touring Club de Belgique', maar of hij daarin succesvol was, is niet bekend.
 
 
64. Met behulp van de oude ansichtkaart kon de hedendaagse worden aangevuld met opschriften. Zo is er in Wuustwezel (Braken) nog heel wat bewaard gebleven uit het glorierijke verleden van de horeca rond het vroegere bedrijvige tramstation annex remise.
 
 
65. Ter afsluiting een beeld uit de tijd van de elektrische tram. Kijkend naar het zuiden ter hoogte van de Steenweg naar Loenhout en Hoogstraten (juist voor het gebouw links) staat rechts het voormalige hotel, café en restaurant 'De Ster' en links dat van 'De Vrije Burger'. De ansichtkaart is gemaakt in de jaren vijftig, toen het traject Brasschaat (Polygoon) - Wuustwezel (grens) onder 'de draad' was gebracht. Links ligt ook het wissel voor de trams naar en van de remise, later ingericht voor uitsluitend autobussen.
 
 

Nog wat beelden van Wuustwezel uit verleden en heden

 
 
66. Wuustwezel, kijkend in zuidelijke richting. Het hoge gebouw links staat op de volgende ansichtkaart aan de rechterzijde.
 
 
67. Wuustwezel, kijkend in noordelijke richting. Het hoge gebouw rechts staat op de voorgaande ansichtkaart aan de linkerzijde.
 
 
68. Wuustwezel, kijkend in noordelijke richting, enkele honderden meters terug naar het zuiden, vanaf de voorgaande ansichtkaart.
 
 
69. Het centrum van Wuustwezel ligt een vijfhonderd meters ten oosten van de aloude 'Napoleonsweg'. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
70. Gezicht vanaf het zuiden op de eeuwenoude kerk van 'Onze-Lieve-Vrouw ten Hemel Opgenomen'. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
71. Overigens is de kerk rond 1900 in neo-gotische stijl geheel vernieuwd en uitgebreid met een dwarsbeuk, 26 oktober 2021.
 
 
72. Gezicht vanaf het zuiden op de fraaie gemeentehuis van Wuustwezel. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
73. Het gemeentehuis begon als 'Kasteel Hens', dat in 1923 door de gemeente werd aangekocht. Het is in 1910-1912 gebouwd in neo-Vlaamse renaissancestijl naar het ontwerp van architect Jaak Alfons Van der Gucht.