Geschiedenis spoorwegen
in en om
Roosendaal

 
Niets uit deze website mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van kopie, op digitale of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van auteur en/of webmaster.
 

Per tram van Zundert naar Wernhout (grens)

 
Dit verslag is bedoeld om in woord en beeld enig inzicht te geven, hoe en waar de tram van de 'Zuid-Nederlandsche Stoomtramweg-Maatschappij' (ZNSM) reed, in het bijzonder van Zundert naar Wernhout (grens).
 
 
01. De bebouwde kom van Zundert, circa 1910. De tramweg van de ZNSM is in dwarsstreepjes op de weg aangegeven. Origineel op schaal 1: 25.000.
 
 
02. De bebouwde kom van Zundert, circa 1990. Origineel op schaal 1: 25.000.
 
 
03. Voor de nieuwe Rijksweg (uit de Napoleontische tijd) van Antwerpen naar Breda werd gebruik gemaakt van een nieuw kaarsrecht tracé, behalve wanneer aansluiting kon plaatsvinden op een weg dwars door een dorp, zoals op Nederlands grondgebied Zundert, Rijsbergen en Princenhage. Op het kadastrale minuutplan van de dorpskom uit 1823 is de weg aangeduid als 'Groote Weg van Brussel naar Amsterdam.
 
De tramweg Breda - Wernhout - Wuustwezel - Antwerpen (van de ZNSM) maakte buiten de bebouwde kommen over het algemeen gebruik van de oostzijde van de Rijksweg, behalve in de kommen van Princenhage, Rijsbergen en Zundert, waar het tracé aan de (noord)westzijde van de Rijksweg lag. Tot op heden is mij niet bekend, waar ten noorden van Zundert het tracé wijzigde van de oost-kant naar de westkant van de weg.
 
 
04. Vanuit het noorden kwam de ZNSM aan de noordwestzijde van de Zundert binnen. Links op deze ansichtkaart lag het plein met daaraan het gemeentehuis. Rechts op de plaats van het pand met de fraaie topgevel stond de pastorie van de Nederlands Hervormde Gemeente, waar Vincent van Gogh werd geboren. Pas later kwam het pand met de topgevel tot stand, dat er nu nog staat en deels als 'Vincent van Goghmuseum' in gebruik is. Links achter de boom staat het hotel 'Het Wapen van Nassau', waar vroeger paarden werden 'ververst' voor de diligence-diensten. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
05. Staande bij de stal voor de paarden naast het hotel 'Het Wapen van Nassau' en kijkend in zuid-westelijke richting staat links het huis met de fraaie topgevel (op de plaats van het geboortehuis van Vincent van Gogh) en verderop de oude Sint-Trudokerk van de Rooms-Katholieken. Rechts ligt de tramweg van de ZNSM en voorbij de stal het plein met het Gemeentehuis. Foto BR02387-81315, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1925.
 
 
06. Het gemeentehuis van Zundert uit 1840 en de muziekkiosk. Op de voorgrond ligt de tramweg van de ZNSM. Foto BR02373-81511, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1925.
 
 
07. Het gemeentehuis van Zundert uit 1840, zonder muziekkiosk, 25 augustus 2021.
 
 
08. Terugkijkend in zuidwestelijke richting staat de oude Sint-Trudokerk midden in beeld. Rechts ligt de tramweg van de ZNSM en in het gebouw met de speklagen even verderop is het 'tramstation' gevestigd. Uiterst rechts ligt het plein met het Gemeentehuis. Ansichtkaart uit circa 1905.
 
 
09. Wat verder in zuidwestelijke richting komt de 'tuin' en de oude Sint-Trudokerk goed in beeld. Aan de rechtse kant ligt de tramweg van de ZNSM en in het gebouw met de speklagen is het 'tramstation' gevestigd. Foto RCE 009282, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1925.
 
 
10. Korterbij gekomen, trekt het grote bord met de tekst 'Hotel ANWB, Korenbeurs, Tel. Int. No 14' volop aandacht. Daarbij komt het zwarte bord eronder met daarop in witte letters: 'Station Zundert, Goederenkantoor van de Zuid-Ned. Stoomtramweg-Mij' maar iel over. Foto BR02383-81311, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, 1925.
 
 
11. Links: Eenmaal voorbij de kerk en terugkijkend is de situatie van vóór de bouw van de nieuwe kerk goed te zien. Rechts: Liefst tien jaar lang stonden de oude en nieuwe Sint-Trudokerk in Zundert broederlijk naast elkaar. Voor de bouw van de nieuwe kerk moest het kleine huisje aan de straat plaatsmaken. De rest kon blijven staan. Links is zowel de pastorie als een deel van het pensionaat Sint-Anna zichtbaar en rechts alleen de pastorie voor een klein deel. De foto is gemaakt tussen 1927 en 1937. De twee torens bepaalden in die jaren het beeld van Zundert. Pas na lang touwtrekken werd de oude toren in 1937 afgebroken.
 
Inmiddels heet het hier Molenstraat en dat zal zo blijven tot het einde van de dorpskom aan de zuidwestzijde. De tramweg van de ZNSM ligt steeds aan de noordwestzijde van de weg. Links: foto BR02389-81317, circa 1920. Rechts: Foto RCE 009278, circa 1925, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort.
 
 
12. Een ansichtkaart uit circa 1920 laat het hele beeld in noordoostelijke richting aan beide zijden van de Molenstraat zien met links de tramweg van de ZNSM en rechts de toren van de oude Sint-Trudokerk, de pastorie en een deel van het pensionaat Sint-Anna.
 
 
13. Nogmaals de Molenstraat in Zundert, maar dan vanaf een standpunt een vijftigtal meter in westelijke richting, waarbij de toren van de oude Sint-Trudokerk, de pastorie, het klooster en het internaat Sint-Anna zichtbaar zijn. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 

14. Nogmaals de Molenstraat in Zundert, maar dan vanaf een standpunt een vijftigtal meter in westelijke richting, waarbij de torens van de oude en de nieuwe Sint-Trudokerk, de pastorie, het klooster en het internaat Sint-Anna zichtbaar zijn. Liefst tien jaar lang stonden de oude en nieuwe Sint-Trudokerk in Zundert broederlijk naast elkaar. De foto is gemaakt tussen 1927 en 1937. De twee torens bepaalden in die jaren het beeld van Zundert. Pas na lang touwtrekken werd de oude toren in 1937 afgebroken. Opvallend is ook dat de stoomtram van de ZNSM ontbreekt. Wel zijn de beide opkomende concurrenten in beeld.

 
 
15. Meer dan een eeuw later is dat alles nog aanwezig, zij het dat de gebouwen een andere bestemming hebben gekregen. Uiterst links, waar nu auto's worden geparkeerd, lag de tramweg van de ZNSM. De foto is gemaakt op 25 augustus 2021.
 
 
16. Nogmaals een beeld van de Molenstraat in Zundert, maar dan wat achteruit in westelijke richting, waarbij de toren van de oude Sint-Trudokerk, de pastorie, het klooster en het internaat Sint-Anna zichtbaar zijn. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
17. Een ander beeld van de Molenstraat, maar dan wat achteruit in westelijke richting, waarbij rechts een markant gebouw (voorzien van speklagen) zichtbaar komt. Foto BR02396-81324, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1920.
 
 
18. Wat verder achteruit in de Molenstraat komt links het postkantoor in beeld. Foto BR02396-81314, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1920.
 
 
19. Een ansichtkaart vanaf nagenoeg dezelfde standplaats laat het dorpsbeeld opnieuw zien. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
20. Een ansichtkaart vanaf dezelfde standplaats laat het dorpsbeeld op een regenachtige dag met militairen bij het postkantoor zien. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
21. Draait de fotograaf zich een halve cirkel om, dan ziet hij rechts het postkantoor en de tramweg van de ZNSM, in de verte molen 'De Eendracht' en links nog een drietal fraaie gevels. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
22. Gaat de fotograaf ter hoogte van het postkantoor staan en draait hij zich wat naar links, dan valt zijn oog op het drietal fraaie gevels, in de verte molen 'De Eendracht' en vlak voor zich de tramweg van de ZNSM. Foto BR02397-81325 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1925.
 
 
23. Verder in zuidwestelijke richting en terugkijkend naar het centrum van Zundert, ziet de fotograaf links het café 'In den Bonten Os', met daarvoor de tramweg van de ZNSM en in de verte het postkantoor. Foto BR02390-81318, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1920.
 
 
24. Weer wat verder in zuidwestelijke richting en terugkijkend naar het centrum van Zundert, ziet de fotograaf rechts het hotel, café en restaurant 'Ossenkop' van Jos van Aalst-Pillot, links de tramweg van de ZNSM en in de verte het centrum van Zundert.
Foto BR02381-81309, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1920.
 
 
25. Iets naar links draaiend, komt de noordwestzijde van de Molenstraat in beeld. Links ligt de boekhandel en drukkerij van Willem Vorsselmans en in de verte het centrum van Zundert. Rechts staat het hotel, café en restaurant 'Ossenkop' van Jos van Aalst-Pillot. Foto BR02381-81309, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1920.
 
 
26. Nogmaals de Molenstraat in Zundert, maar dan vanuit het dakraam van de buurman van het hotel, café en restaurant 'Ossenkop' van Jos van Aalst-Pillot. Foto BR02395-81323, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1920.
 
 
27. Terug op straat en kijkend in zuidwestelijke richting ziet de fotograaf rechts de boekhandel en drukkerij van Willem Vorsselmans en de tramweg van de ZNSM. Links staat het hotel, café en restaurant 'Ossenkop' van Jos van Aalst-Pillot, wat verder het hoge huis met een houten erker op de eerste verdieping en in de verte molen 'De Eendracht'. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
28. Iets verder in zuidwestelijke richting ziet de fotograaf het hoge huis met een houten erker op de eerste verdieping, in de verte molen 'De Eendracht' en rechts voor zich de tramweg van de ZNSM. Foto BR02380-81308, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, circa 1925.
 
 
29. Iets verder in zuidwestelijke richting kijkt de fotograaf terug op het hotel, café, restaurant 'Ossenkop' van Jos van Aalst-Pillot en kortbij op het hoge huis met een houten erker op de eerste verdieping met ernaast de zaak van de C. van Riel-Vriends. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
30. Gezicht in zuid-westelijke richting op de Molenstraat met de tramweg van de ZNSM, op de achtergrond (links) de witte gevel van het café met de opschriften 'Halt van den Tram' en 'Zundert' (in de splitsing van de wegen naar Wernhout en Achtmaal), de molen 'De Eendracht' (gesloopt in 1931) en rechts het pand van veehandelaar E. van Geel-Donkers en daarnaast het huis met het hoge puntdak. De fotograaf staat op het dak van het hoge huis met een houten erker op de eerste verdieping. Ansichtkaart uit circa 1920.
 
 
31. Terug op straat en wat verder in zuidwestelijke richting kijkt de fotograaf terug op het pand van veehandelaar E. van Geel-Donkers en daarnaast het huis met het hoge puntdak. Ansichtkaart uit circa 1920.
 
 
32. Eenmaal op het einde van de Molenstraat in Zundert ziet de fotograaf de tramweg van de ZNSM en in de verte de 'witte' gevel van het café met de opschriften 'Halt van de Tram' en 'Zundert' (in de splitsing van de wegen naar en van Wernhout en Achtmaal). Links staat het café 'In den Vrachtwagen'. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
33. Nogmaals het einde van de Molenstraat in Zundert. Fraai is de ligging van de boog in de tramweg van de ZNSM te zien. Ter hoogte van het café met de opschriften 'Halt van de Tram' en 'Zundert' gaat die in de splitsing naar links op de Rijksweg in zuidelijke richting. Rechts van het café ligt de weg naar Achtmaal. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 

34. Voorbij de Molenstraat in Zundert in zuidelijke richting lag de tramweg van de ZNSM aan de oostzijde van de Rijksweg (ter plaatse bekend als Wernhoutseweg) en dat zou zo blijven tot aan Merksem bij Antwerpen. Ansichtkaart uit cira 1915.

 
 
35. Links: De bebouwde kom van Wernhout, circa 1910. De tramweg van de ZNSM is in dwarsstreepjes op de weg aangegeven.
Rechts: De bebouwde kom van Wernhout, circa 1990. Origineel op schaal 1: 25.000.
 
 
36. Bij de 'inkom' te Wernhout vanuit Zundert boog de weg eerst wat naar rechts en na circa 200 meter terug naar links, waar het centrum van het dorp lag. De tramweg van de ZNSM bleef steeds aan de oostzijde van de Wernhoutseweg. Op de gevel van het witte huis, uiterst rechts, staan de opschriften 'Wernhout' en 'Halt van de tram'. Verder hing er nog een bord met de tekst 'Goederen-kantoor van de Zuid-Ned. Stoomtramweg Mij'. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
37. Het witte pand achter de drie bomen (midden op de voorgrond) deed dienst als 'Station Wernhout'. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
38. Later verrees er pal aan de zuidzijde van het witte huis een nieuwbouw (links) op de plaats van een lage aanbouw. Nog altijd deed het witte pand dienst als 'Halt van de tram' in 'Wernhout'. Verder hing er nog een bord met de tekst 'Goederenkantoor van de Zuid-Ned. Stoomtramweg Mij'. Ansichtkaart uit circa 1925.
 
 
39. Eenmaal Wernhout uit, ligt er nu een wat stille Rijksweg naar de landsgrens met alleen wat agrarische bebouwing erlangs. De foto toont de zuidzijde van het dorp Wernhout, 25 augustus 2021.
 
 
40. De streek rond Zundert en Wernhout stond destijds goed bekend om de teelt van aardbeien en frambozen, naast het kweken van (fruit-)bomen. Veel frambozen ging in houten 'tubsen' met de tram naar de veiling in Breda. Foto uit 1937.
 
 
41. Indien een tram uit Belgie kwam, werd de lading aan de grens bij Wernhout gecontroleerd. Een douanier steekt een stok met een holle punt in de zakken om te controleren of de lading overeenkomt met de inklaringsformulieren. Foto uit circa 1930.
 
 
42. De grenspost Wernhout (grens) lag drie kilometer ten zuiden van Wernhout (dorp). Tot in de jaren negentig lagen er bij de grens twee afzonderlijke grensposten, die van Nederland bij het vroegere seminarie Wernhoutsburg (ongeveer 200 meter ten noorden van de landsgrens) en die van Belgie, ongeveer een halve kilometer ten zuiden van de landsgrens.
 
Links: De situatie bij Wernhoutsburg, circa 1910. De tramweg van de ZNSM is in dwarsstreepjes op de weg aangegeven. Het grens-kantoor en de remise van de ZNSM aan de westzijde van de Rijksweg zijn goed te herkennen. Origineel op schaal 1: 25.000.
Rechts: De situatie bij Wernhoutsburg, circa 1990. Inmiddels is de 'witte' plek van het voormalige grenskantoor geheel opgevuld met toeristische bebouwing en ligt de Rijksweg gewoon weer rechtuit, zoals vroeger. Origineel op schaal 1: 25.000.
 
 
43. Situatieschetsen van de sporen van de ZNSM in de jaren 1891, 1908 en 1912. De ZNSM had aanvankelijk een spooraansluiting naar de douaneloods met entrepot. In 1912 nam de tramwegmaatschappij dit gebouw echter zelf in gebruik als remise. Of dat echt veel is gebruikt, blijft de vraag, temeer omdat de ZNSM met haar locomotieven doorreed naar het tramstation Wuustwezel (Braken).
 
Aanvankelijk had de ZNSM aan beide zijden van de Rijksweg sporen en wissels, zodanig dat er een wisselplaats ontstond met de mogelijkheid een locomotief te laten 'omlopen' en vervolgens met de tram terug te keren naar Breda. Tot 1 januari 1891 moesten reizigers hier overstappen op de trams van de toenmalige 'S.A. Tramway du Nord d'Anvers' vanaf de grens naar Antwerpen.
 
Vanaf 1 januari 1891 reden de trams van de ZNSM echter door naar Merksem (Antwerpen), maar aan deze doorgaande trams kwam een einde per 3 september 1907. Voortaan was het weer overstappen aan de grens. Maar vanwege de weinige sporen bij Wernhout werd dat gedaan op het emplacement Wuustwezel (Braken).
 
De geschiedenis van Wernhoutsburg begon in 1812, toen de 'Napoleonsweg' van Antwerpen naar Breda tot stand kwam. Via deze weg begon het expeditiebedrijf van 'Van Gend & Loos' in 1826 met een diligencedienst tussen Antwerpen en Amsterdam. Na de 'Belgische Opstand' in 1830 (en de definitieve scheiding in 1839) kwam er een grens bij Wernhoutsburg. In 1842 liet 'Van Gend & Loos' hier een grenskantoor met koetshuizen en stallen bouwen. Later werd het grenskantoor een Nederlandse douanepost en dat werd in de loop der jaren flink uitgebreid met opstelterreinen, zie kaart uit 1990.
In het door 'Van Gend & Loos' afgestoten gebouw 'Wernhoutsburg' vestigden zich in 1882 de paters Lazaristen. Zij openden hier het gelijknamige 'klein-seminarie'. Rond 1970 verlieten zij het nieuwe pand dat na de Tweede Wereldoorlog op de plaats van het oude vernielde complex was verrezen.
 
 
44. Vroeger was het mogelijk om aan de grens te logeren in het hotel 'De Zwaan' (rechts) bij het complex 'Wernhoutsburg'. Voor dit beeld is de situatie uit de jaren 1891-1908 van toepassing, kijkend in noord-oostelijke richting. Vaag is het spoor van de ZNSM aan de overzijde van de straatweg te zien. Op de voorgrond ligt het zijspoor naar de douaneloods met entrepot, achter de fotograaf. Ansichtkaart uit circa 1905.
 
 
45. Voor dit beeld is de situatie uit de jaren 1908-1912 van toepassing, kijkend in zuid-westelijke richting. Locomotief ZNSM 14 rijdt met een uit België komende goederentram kort langs het grenskantoor te Wernhout. Duidelijk is te zien dat de achterste wagens zich nog juist in de boog van oost- naar westzijde op de weg bevinden.
 
 
46. Voor dit beeld is de situatie uit de jaren 1908-1912 van toepassing, kijkend in zuid-westelijke richting. Het personeel van een tram, getrokken door locomotief ZNSM 9, uit België poseert bij het grenskantoor. Op de achtergrond staat de douaneloods met entrepot, die later nog als remise bij de ZNSM in gebruik kwam.
 
 
47. Op 1 mei 1937 staan enkele goederenwagens met rails en dwarsliggers opgesteld bij Wernhout (grens). In dat jaar werden alle door de ZNSM in West-Brabant bereden sporen opgebroken, ook dat tussen Wernhout (grens) en Wuustwezel (grens). Kennelijk was na 1912 de situatie van de sporen bij het grenskantoor (zichtbaar op de achtergrond) nog gewijzigd. Rechts staat een autobus.
 
 
48. Een auto met een buitenlands kenteken komt bij Wernhout de landsgrens over, 14 mei 1927. Links ligt de tramweg van de ZNSM (later deels NMVB) tussen Antwerpen en Breda. Het stuk tussen de remise Wuustwezel (Braken) en Wernhout (grens) ontkwam in 1921 aan spoorversmalling, die na de Eerste Wereldoorlog om strategische redenen werd uitgevoerd.
 
Tot in de jaren negentig lagen er twee grensposten, die van Nederland bij het vroegere seminarie Wernhoutsburg (circa 200 meter ten noorden van de landsgrens) en die van Belgie, ongeveer een halve kilometer ten zuiden van de landsgrens. De post Wernhout (grens) lag circa drie kilometer ten zuiden van Wernhout (dorp).