Geschiedenis spoorwegen in en om Roosendaal

Niets uit deze website mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van kopie, op digitale of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van auteur en/of webmaster.

Steenbergen - Nieuw Vossemeer (en Sint-Philipsland)

Dit verslag is bedoeld om in woord en beeld inzicht te geven, hoe en waar de tram van de Rotterdamsche Tramweg-Maatschappij (RTM) reed op weg van Steenbergen via naar Nieuw-Vossemeer naar Anna Jacoba Polder. (nieuw per 01-03-2026)

01. Een tekening van Steenbergen met daarin de ligging van de tramsporen in de Kaaistraat, de toenmalige 'Bergsche Grintweg' (later Burgemeester van Loonstraat) naar en van Bergen op Zoom, de Stoofdijk naar en van Sint Philipsland en de Kade met de suikerfabriek. Naar het oosten was het de lijn van de ZNSM naar Kruisland en Oud Gastel, en naar het westen die van de RTM over de Stoofdijk naar Anna Jacoba Polder. De ligging van de sporen in de Kaaistraat met aansluitingen is niet altijd dezelfde geweest, zoals uit de tekening blijkt.

02. Gedeelte van een topografische kaart, waarop in rood de in en om Steenbergen gelegen tramtracés zijn aangeduid. Globaal is dit de situatie in 1935. Het oude tramwegbedrijf ZNSM ging, samen met andere maatschappijen, in 1934 op in de 'Brabantsche Buurtspoorwegen en Autobusdiensten (BBA). Een paar jaar later lag er in West-Brabant geen enkel stuk rail meer van de ZNSM. Sindsdien lag er alleen nog de lijn van de RTM vanuit Anna Jacobapolder naar Steenbergen voor de aanvoer van suikerbieten in de herfst en het weinige reizigersvervoer tussen West-Brabant en Anna Jacoba Polder, in aansluiting op de veerdienst naar Zijpe.

Na de oorlog vond een schoorvoetend herstel van de reizigers- en goederendienst plaats per 9 augustua 1947. De watersnood van 1 februari 1953 maakte een einde aan het reizigersvervoer per tram. Alleen een enkele goederentram bleef nog rijden. De grote uitzondering was nog even de jaarlijkse bietencampagne.

De eigenlijke opheffing van de tramweg Steenbergen - Anna Jacoba Polder vond plaats in 1956. De voormalige remise bleef nog vele jaren overeind en bood onderdak aan een autogarage- en herstelbedrijf. Als zodanig zag ik dat in 1972 met eigen ogen, alleen vond ik dat toen geen foto waard. Volgens overlevering stond het gebouw er in 1974 er nog, maar niet veel later was dat verleden tijd.

03. Vanaf het drukke kruispunt aan de westzijde van Steenbergen was het maar enkele honderden meters naar de suikerfabriek van Van Loon & Co, die in de jaren vijftig opging in de 'Centrale Suiker Maatschappij'. Jan Voerman fotografeerde op 26 november 1948 de aankomst van een 'lege bietentram' bij het kruispunt, op weg naar één van de vele laadplaatsen langs de tramlijn Steenbergen - Anna Jacoba Polder. Links in de verte is nog juist een klein deel van het immens grote gebouw van de suikerfabriek te zien. Verderop komen nog meer plaatjes van Jan Voerman in beeld met het bietenvervoer in de campagne.

04. Iets verderop in noordelijke richting boog het raccordement naar de suikerfabriek van de haven af, omdat er wat bebouwing uit het verleden op de havenkade stond. Kennelijk is de foto op een zonnige zomerdag in de jaren vijftig gemaakt, want de ijsboer vent zijn ijs uit. Fotograaf onbekend.

05. Een wat ouder plaatje op ongeveer dezelfde plaats als de vorige opname. Foto uit het tijdschrift 'Brabantsche Illustratie', 1927.

06. Een plaatje van 70 jaar later. LInks: Kade met jachthaven. Rechts: Fabrieksdijk. Foto: Thom van Amsterdam, 7 december 1992.

07. Sporenligging in Steenbergen, circa 1930. Boven in het midden is het complex van de suikerfabriek van Van Loon & Co te zien. Eronder ligt een nieuw aangelegd gor voor bieten per vrachtauto en links daarvan het oude gor voor 'trambieten' (in geel aangeduid met slechts drie sporen). Ertussen lagen nog meer sporen. Het lijkt erop dat dit gor deels overwoekerd werd door grote bomen. De 'scheepsbieten' lagen ten noorden van de trambieten' op een nieuw aangelegd gor. Goed is dan ook te zien, hoe het grootste aantal bieten naar Steenbergen kwam. Dat was per schip.

Links van de aanvoerroute van 'trambieten' naar de fabriek lag aan de haven nog een stukje van de oude bebouwing die op vorige beelden is te zien. Rechts naar het oosten gaat de ZNSM tot circa 1935 naar het centrum van Steenbergen, links is dat de RTM naar Sint Philipsland - Anna Jacobapolder. Naar het zuiden is dat Halsteren - Bergen op Zoom van de ZNSM (en ABT). Het beeld is een deel uit een foto van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), aanwezig in de collectie van het WBA.

08. Op het 'drukke' kruispunt aan de westzijde van Steenbergen kon je naar Halsteren - Bergen op Zoom rijden (1), naar Kruisland - Oud-Gastel - Roosendaal(2) of naar Sint Philpsland - Anna Jacobapolder (3). Er gebeurde wel eens een ongeval. Soms bleek de tram een sta-in-de-weg te zijn, maar meestal was het opkomende vrachtautovervoer de oorzaak.

De foto is gemaakt in de jaren dertig en brengt veldwachter Slokkers in beeld, die een oogje in het zeil hield na een aanrijding bij hotel Aarden (schuin tegenover dat van Van Tilburg) , dat op de gevel groots adverteerde met 'Halte voor trams en autobussen'. Links ligt de aan- en afvoerroute naar en van de suikerfabriek (en de haven). Rechts gaat het naar het centrum van Steenbergen (zie vorige afbeelding, waarop dit hotel middenonder is te zien).

09. In vergelijking met de vorige ansichtkaart staat de fotograaf nu ter hoogte van het laatste wissel in de Kaaistraat en kijkt hij uit op de beide naar links afbuigende sporen. Het ene is het spoor naar of van Halsteren en het andere eindigt in een kopspoor om van daaruit naar of van de suikerfabriek (of zelfs de veerpont Anna-Jacobapolder - Zijpe) te rijden. Via het naar rechts afbuigende spoor kunnen trams rechtstreeks naar of van de veerpont Anna-Jacobapolder - Zijpe rijden. Vaag is te zien dat dit spoor wordt gekruist door het spoor vanaf het kopspoor naar of van de suikerfabriek. Ansichtkaart uit circa 1935, collectie P. Damen, Steenbergen, ontleend aan website www.wijkregistersteenbergen.nl

10. Op de hoek van de Bergsche Grintweg (later Burgemeester van Loonstraat) en Stoofdijk rechts) stond rond 1850 al een hotel met café en afspanning voor de paarden. Later kwam dat bedrijf in handen van de familie Van Tilburg. Met de komst van de stoomtram van de RTM per 30 april 1900 vanuit Anna Jacoba Polder naar Steenbergen werd dit gerenommeerde etablissement het vertrek- en aankomstpunt voor reizigers naar en van de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden (en Rotterdam). Menige verbouwing is er geweest. De foto toont een veel latere uitvoering, totdat het gebouwencomplex in de jaren negentig werd gesloopt voor hedendaagse nieuw-bouw met winkels en andere bestemmingen.

11. Even terug naar een ver verleden. Pal tegenover de Kaaistraat lag het hotel-café-restaurant van de weduwe M. Franken (rechts) met vier bovenramen voor chique hotelkamers. Van rechts (komend uit het westen) reed de RTM of naar de wisselplaats in de Kaaistraat of naar het kopspoor links van de schutting. Rechts daarvan staat locomotief ZNSM met een reizigerstram te wachten op het vertrek naar Steenbergen (centrum) en verder. Kennelijk moesten hier bestelgoederen worden gelost of geladen. Op de achtergrond rijst de schoorsteen van de plaatselijke gasfabriek op.

12. Kennelijk gingen de zaken goed bij de weduwe M. Franken. Kijkend vanuit de Kaaistraat ligt links het spoor naar en van Halsteren en rechts naar en van het veer Anna Jacobapolder - Zijpe. Beide sporen werden gekruist door andere sporen, zie tekening.

13. Vanuit ongeveer hetzelfde standpunt is de situatie ter plaatse goed te zien. Rechts reed de RTM van en naar het pontveer Anna Jacobapolder - Zijpe. Uit Halsteren passeerde je eerst de gasfabriek, eer je in Steenbergen kon in-, uit- of overstappen. De foto is gemaakt tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918), getuige de militairen op de stoep voor het hotel-café-restaurant van weduwe M. Franken, dat inmiddels al een stuk is uitgebreid.

14. Op een ander beeld van het hotel-café-restaurant van de weduwe M. Franken staat kennelijk de jeugd te wachten op de tram...!

15. Nogmaals een ansichtkaart vanuit hetzelfde standpunt, maar nu in de jaren twintig.

16. Vanaf het balkon van hotel-café-restaurant Aarden (zie onder) had je een goed uitzicht op de sporen in zuidelijke richting. Uiterst links staat een ketelwagen op het spoor tussen de RTM en de ZNSM (Kaaistraat). Ernaast staan een paar rijtuigen op dit spoor van waaruit de suikerfabriek is te bereiken (linker) of het spoor (rechter) naar het pontveer Anna Jacobapolder - Zijpe. Beide werden gekruist door het spoor van de ZNSM naar en van Halsteren.

17. Kijkend vanaf het spoor naar en van Halsteren staat rechts het hotel-café-restaurant Aarden en links dat van Franken.

Bieten en nog eens bieten

18. Gezicht vanuit het westen op de suikerfabriekvan Van Loon & Co in Steenbergen. Op de achtergrond rijst de Sint-Gummaruskerk uit 1901 omhoog. Het is een ontwerp van Joseph Cuypers en Jan Stuyt. Links zijn een paar lage bakwagens te zien, ingezet voor het bietenvervoer in het najaar. Ansichtkaart uit de jaren rond 1910, collectie Marius Broos, Roosendaal.

19. Gezicht op de suikerfabriek van Van Loon & Co in Steenbergen vanuit het zuidwesten. Vergelijk het voorgaande beeld. Alles is in diepe rust, totdat jaarlijks in de tweede helft van september het hele raderwerk met zijn vele campagne-werknemers weer begon te draaien tot ver in december. Ansichtkaart uit 1903, collectie West-Brabants Archief.

20. Lage bakwagens van de RTM zijn op het fabrieksterrein in Steenbergen gelost. Eenmaal gereed gemaakt voor vertrek gaat de sleep wagens terug in westelijke richting, waar deze onderweg of op de kade in Anna Jacobapolder worden omgeruild voor volle wagens met bieten naar Steenbergen. De foto is op 26 november 1948 gemaakt door Jan Voerman.

21. Een bietentram van de RTM, ergens langs de lijn Anna Jacobapolder - Steenbergen bij een laadplaats. Niet veel later zal de tram naar Steenbergen vertrekken. De tram bestaat merendeels uit 'hekkenwagens', waarvan de hekken zijn afgenomen, behalve bij de deuren. De foto is op 26 november 1948 gemaakt door Jan Voerman.

22. Locomotief RTM 38 rangeert op 26 november 1948 met bietenwagens op het fabrieksterrein in Steenbergen. De foto is gamaakt door Jan Voerman. Als RTM-machinist is die dag A. Suijkerbuijk aan het werk. De bieten werden deels met een kraan en rieken in de hand gelost door arbeiders in los dienstverband bij elke campagne. De bieten die per schip kwamen, werden met hijskranen gelost.

23. Locomotief RTM 38 rangeert op 26 november 1948 met volle bietenwagens op het fabrieksterrein in Steenbergen. De fotograaf is Jan Voerman. Als RTM-machinist is die dag A. Suijkerbuijk aan het werk. De bieten werden deels met een kraan en rieken in de hand gelost door arbeiders in los dienstverband bij elke campagne. De bieten die per schip kwamen, werden met hijskranen gelost.

24. Locomotief RTM 38 rangeert op 26 november 1948 met volle bietenwagens op het fabrieksterrein in Steenbergen. De fotograaf is Jan Voerman. Als RTM-machinist is die dag A. Suijkerbuijk aan het werk. De bieten werden deels met een kraan en rieken in de hand gelost door arbeiders in los dienstverband bij elke campagne. De bieten die per schip kwamen, werden met hijskranen gelost.

25. Locomotief RTM 38 rangeert op 26 november 1948 met volle bietenwagens op het fabrieksterrein in Steenbergen. De fotograaf is Jan Voerman. Als RTM-machinist is die dag A. Suijkerbuijk aan het werk. De bieten werden deels met een kraan en rieken in de hand gelost door arbeiders in los dienstverband bij elke campagne. De bieten die per schip (rechts in beeld) kwamen, werden met alleen met hijskranen gelost.

26. De bieten werden met een riek in de hand gelost door vele arbeiders in los dienstverband bij elke campagne. De bieten die per schip kwamen, werden met hijskranen gelost. De foto is op 26 november 1948 gemaakt door Jan Voerman. Alle beelden met trams of een locomotief zijn uit de collectie van de Nederlandse Vereniging van Belangstellenden in het Spoor- en Tramwegwezen (NVBS).

27. In 1965 kwam het einde voor de suikerfabriek in Steenbergen. In de campagne van 1952 reed (zonder het te weten) de laatste tram met bieten naar de fabriek, waarna het transport van de bieten in 1953 geheel was voorbehouden aan het vervoer over de weg en per schip. De Roosendaler J.W. Spekman maakte in 1965 een historische plaat in de haven van Steenbergen.

Van bieten naar reizigers

28. Terug naar de hoek van de Bergsche Grintweg (later Burgemeester van Loonstraat en Stoofdijk rechts). Met de komst van de stoomtram van de RTM per 30 april 1900 vanuit Anna Jacobapolder naar Steenbergen werd dit etablissement het vertrek- en aan-komstpunt voor reizigers naar en van de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden (en Rotterdam). Menige verbouwing is er dan ook geweest, zodanig dat er van het oorspronkelijke uiterlijk niet veel meer overbleef. Rechts staan een taxi en minstens een autobus voor het aansluitende vervoer naast de plek waar tot de watersnoodramp van 1953 de tram zijn halte had.

29. De foto toont nogmaals de latere uitvoering van het hotel-café-restaurant na vele verbouwingen en uitbreidingen, totdat het hele gebouwencomplex in de jaren negentig werd gesloopt voor een hedendaagse nieuwbouw met winkels en andere bestemmingen. Goed is de ligging van de rails te zien, vergelijk ook het kaartje. Het ene is het spoor naar of van Halsteren en het andere eindigt in een kopspoor om van daaruit naar of van de suikerfabriek (of zelfs de veerpont Anna-Jacobapolder - Zijpe) te rijden. Via het naar rechts afbuigende spoor konden trams rechtstreeks naar of van de veerpont Anna-Jacobapolder - Zijpe rijden.

30. De fotograaf van het vorige beeld stond ongeveer op de plaats van de zwarte stip in de tekening. Aldus is de situatie van de sporen duidelijk, al is het spoor dat het kortste bij Van Tilburg lag amper of niet op de foto zichtbaar.

31. Locomotief RTM 30 komt op 19 augustus 1939 met een tram uit Anna Jacobapolder aan in Steenbergen. Erachter staat het hotel-café-restaurant Van Tilburg. Foto Jan Voerman (collectie NVBS).

32. Links: Een hotelgast heeft rond 1948 vanuit een raam van het hotel-café restaurant Van Tilburg een diesel-elektrisch motorrijtuig (MBD) van de RTM gefotografeerd (B = tweede klasse, D = ruimte voor bagage en bestelgoed). In de verte zijn de gebouwen te zien, zoals de afbeelding rechts uit 1927 al toonde.

33. E. Hofstetter fotografeerde op 25 augustus 1947 het RTM-bagage-motorrijtuig M 63 en een luxueus rijtuig 1e en 2e klasse aan het begin van de Stoofdijk in Steenbergen. De bestuurder en conducteur hebben nog tijd genoeg om te poseren voor de fotograaf. Er is immers nog geen klant te zien. De M 63 deed slechts kort na de oorlog in West-Brabant dienst.

34. Jan Voerman fotografeerde op 19 oktober 1951 het diesel-elektrische RTM-motorrijtuig M 65 met een twee-assige wagen voor post, bagage- en bestelgoederen bij het hotel-café-restaurant Van Tilburg aan het begin van de Stoofdijk in Steenbergen. De wagenvoerder en conducteur zijn druk met een potentiele klant. Andere reizigers voor de bestemmingen Nieuw-Vossemeer, Sint Philipsland en Anna Jacobapolder zitten al in de tram.

35. Plattegrond van Steenbergen met daarin in rood aangeduid de ligging van alle tramtracés, citrca 1910. Zelfs de remise van de RTM is ingetekend. Kennelijk was dat toen een bekend herkenningspunt tot in de verre omgeving, evenals het stoomgemaal met een hoge schoorsteen, de Rooms-Katholieke Kerk en de Hervormde Kerk.

36. Gezicht vanuit Steenbergen op de Stoofdijk. Goed is de flauwe knik in de weg te zien (zie kaartje hierboven). Links ligt het spoor van de RTM en goed een halve kilometer verderop, links, stond de remise van de RTM. Ansichtkaart uit circa 1915.

37. A.D. de Pater fotografeerde in augustus 1936 RTM-locomotief 18 na het 'omlopen' bij de remise, die rechts nog juist met een hoek is te zien. Na het 'omlopen' was het voor machinist en conducteur nog wachten op het tijdstip om 'achteruit rijdend' terug te rijden naar het kruispunt bij Van Tilburg in Steenbergen (centrum). Daar mocht je met stoomtram of motorrijtuig niet al te lang blijven staan om het verkeer niet al te veel op te houden.

38. Sarris Overbosch fotografeerde op 2 juli 1930 locomotief RTM 22 met een post-bagage-goederenwagen en een enkel rijtuig 1e en 2e klasse, op het moment dat de combinatie naar Anna Jacobapolder de remise in Steenbergen passeerde, op weg naar Nieuw- Vossemeer, Sint Philipsland, Anna Jacobapolder en Zijpe. Meestal bestond een tram op dit traject uit slechts één of twee rijtuigen (waarvan er één met een afdeling voor bagage en bestelgoederen).

Links staat de suikerfabriek, waar elk najaar de vele bieten uit Zeeland werden verwerkt. Erachter rijst de toren van de fraaie Sint Gummaruskerk op. Uiterst rechts is nog een klein stukje van het remisegebouw te zien.

39. Fotograaf J.A.A. Bosch legde op 27 juli 1935 locomotief RTM 37 (bouwjaar 1906) op de gevoelige plaat vast bij de remise aan de Stoofdijk in Steenbergen. De foto is gemaakt, kijkend naar het zuidoosten.

40. Een fotograaf wist in de jaren dertig nog een oud en vervallen paardentramrijtuig bij de remise in Steenbergen vast te leggen. De foto is gemaakt vanuit het zuidoosten. Rechts van de remise ligt de Stoofdijk. Vaag is daar nog een antobus te zien.

41. Oorspronkelijk telde de remise in Steenbergen twee sporen. De grote schuifdeur op deze foto (waarvan de maker onbekend is) ontstond hoogstwaarschijnlijk uit de vroegere openslaande deuren aan de oost- en westzijde van het gebouw. De foto is gemaakt vanuit het noordwesten.

42. Gedeelte van een topografische kaart, waarop in rood het laatste stukje van de in Steenbergen gelegen tramweg is aangeduid. Globaal is dit de situatie vanaf 1935 tot de watersnoodramp in 1953. Kennelijk vond de Topografische Dienst het destijds van belang om naast het 'Stoomgemaal' (met een hoge schoorsteen) ook de 'Remise' van de RTM op de kaart aan te duiden. Meestal volstond de dienst met het intekenen van kerktorens, maar die waren destijds nog van belang om de kaarten te kunnen maken.

Omlopen in Steenbergen: Zodra een tram met één of meer rijtuigen in Steenbergen (Stad) was aangekomen, reed deze zo'n 600 meter 'achteruit' in noord-westelijke richting, waar de plaatselijke remise annex werkplaats en het emplacement was. Daar kon de tram 'omlopen', waarna de locomotief of later het motorrijtuig (met één of meer rijtuigen) terug reed naar de plaats van vertrek bij het drukke kruispunt bij het hotel-café-restaurant Van Tilburg. Daar stonden reizigers min of meer ongeduldig te wachten op het tijdstip van vertrek.

43. Het dieselelektrisch motorrijtuig M 72 BD (B = tweede klasse, D = ruimte voor bagage en bestelgoed) van de RTM staat op 13 juni 1948 iets ten noordwesten van de remise (links buiten beeld) aan de Stoofdijk in Steenbergen. Dit motorrijtuig (ex ZVTM ME 17) werd door de RTM verbouwd, voordat het op het traject Steenbergen- Zijpe in dienst werd gesteld. Het gebouw links op de foto is een schuur van een plaatselijke landbouwer. Foto Jan Voerman (ZVTM = Zeeuwsch-Vlaamsche Tramweg-Maatschappij).

De rails op de voorgrond vormen het hoofdspoor tussen Steenbergen en Anna Jacobapolder. Het motorrijtuig M 72 is juist op weg naar het beginpunt bij het hotel-café-restaurant Van Tilburg. Daar staan de reizigers te wachten voor Nieuw-Vossemeer en verder. Een kwartiertje later zal de tram dit punt dus opnieuw voorbijrijden.

44. Links: Het RTM-motorrijtuig M 72 (ex ZVTM ME 17) staat op 13 juni 1948 naast de remise annex werkplaats in Steenbergen. Tussen het wegdek van de Stoofdijk en de remise lag slechts het hoofdspoor. Het eigenlijke emplacement ten westen van de remise. Foto Jan Voerman. 45. Rechts: Nogmaals het RTM-motorrijtuig M 72 (ex ZVTM ME 17), maar dan onderweg bij het 'Gehucht aan de Noordweg op het eiland Anna Jacobapolder. Het rijtuig ziet er nog keurig gelakt uit. In het kastje op het dak, schuin boven de wagenvoerder, huisde de tweetonige hoorn ter waarschuwing van het overige verkeer op de weg.

46. Veel dienstregelingen van de RTM zijn er helaas niet bewaard gebleven, zeker al niet in West-Brabant. Schrijver dezes moet het doen met een aankondiging voor de hervatting van de reizigers- en goederendienst per 9 augustua 1947. Pas toen was de schade en het achterstallig onderhoud als gevolg van de oorlog aan het rollend materieel hersteld, naast het droogleggen van ondergelopen polders en het herstel van rails en dwarsliggers.

47. Uit de dienstregeling van 9 augustus 1947 blijkt dat Steenbergen op werkdagen negen maal per dag een tram zag aankomen en vertrekken. Op zondagen waren er dat twee minder. Aanvankelijk was dat nog met stoomlocomotieven, maar al gauw had de RTM een aantal motorrijtuigen weten over te nemen van tramwegondernemingen die het na de Tweede Wereldoorlog niet meer zagen zitten om de tramdienst nog in ere te herstellen en bijgevolg hun rollend materieel wisten te verkopen aan onder andere de RTM.

In de dienstregeling waren alleen de vaste stopplaatsen aangeduid met hun vertrektijd. Vanaf Steenbergen waren dat Nieuw-Vosse-meer, Sint Philipsland en het Gehucht aan de Noordweg (later Anna Jacobapolder genoemd). Notendaal deed niet meer mee, hoewel er nog ruimte in de dienstregeling was vrij gehouden.

Opvallend is dat Nieuw-Vossemeer op zondag een 'late avondtram' kreeg toebedeeld. Deze vertrok om 21.25 uur uit Steenbergen en kwam 18 minuten (21.43 uur) later aan in Nieuw-Vossemeer. Vier minuten later (21.47 uur) begon de terugreis naar Steenbergen, met aankomst om 22.05 uur.

Ook vanuit Sint Philipsland (vertrek om 22.35 uur) was er nog een late tram (aankomst om 23.05 uur) naar Steenbergen. En als daar dan nog reizigers waren om naar huis te gaan, dan mochten die instappen, want de bestuurder woonde in Sint Philipsland en moest naar huis .

Uiteindelijk werd het reizigersvervoer per tram tussen Steenbergen en Anna Jacobapolder in 1952 gestaakt. De autobus bleek voor de RTM een veel goedkoper vervoermiddel. Het feit dat er niet langer een eigen baan (rails en dwarsliggers) op of langs de steenweg nodig was, betekende een flinke bezuiniging op de kosten. Het goederenvervoer bleef nog enkele maanden doorgaan, totdat de watersnoodramp op 1 februari 1953 hieraan een definitef einde maakte.

Na de voorgaande beelden stappen we op de tram voor een reis naar Anna Jacobapolder. Veelal is de ligging van het tracé in beeld, en dit aan de hand van topografische kaarten uit het verleden en heden, en beelden afkomstig uit Google Earth.

48. De eerste halte voorbij Steenbergen (Stad) was 'Zwarte Ruiter'. Vervolgens stopte de tram bij 'Rode Hoef', mits wachtenden en/of uitstappers tijdig daar een teken gaven. De volgende halte was 'Notendaal'.

49. Verderop op de lijn Steenbergen - Anna Jacobapolder stopten trams voor het in- en uitlaten van reizigers in de kleine buurtschap 'Notendaal' met wat boerderijen en arbeiderswoningen.

50. Op 19 oktober 1947 fotografeerde Jan Voerman in de buurtschap Notendaal (tussen Steenbergen en Nieuw Vossemeer) het tweelingstel M 65 (diesel-elektrisch motorrijtuig) met AB 422 (stuurstandrijtuig met 1e en 2e klasse, beide ex MBS). De korte tram was vaak al ruim voldoende voor het schaarse aantal reizigers op het lijntje Steenbergen - Anna Jacobapolder.

Het bord, juist links van de tram, droeg het opschrift 'Verboden Toegang', want de tram maakte vanaf dit punt, rijdend naar of van Nieuw-Vossemeer, over een honderdtal meters gebruik van een eigen tracé en reed dan weer verder langs de gebruikelijke weg. Nadat de tram was verdwenen en de rails opgebroken, gebrukte het verkeer op de weg voortaan deze route en raakte het vroegere weg stuk weg gedeelte buiten gebruik.

51. Verder in westelijke richting reed de tram via een eigen tracé dwars door de het polderland (zie kaartje: het rechte stuk in het midden). Een behoorlijk aantal jaren na de opheffing van de tram werd deze route de Burgemeester Catshoeklaan (zie kaart). Het laatste gedeelte boog af in zuidwestelijke richting en lag parallel aan een lange en brede plas water, bekend als de Rietkreek. Meer naar het zuiden werd de Moorseweg bereikt en reed de tram in noordwestelijke richting naar de dorpskern.

52. Een oud plaatje in Nieuw-Vossemeer. Een locomotief uit de serie RTM 12-15 rijdt in zuidoostelijke richting met een ex-paarden-tramrijtuig van Anna Jacobapolder naar Steenbergen. Even verderop draait de tram dan naar het noorden via de huidige Burgemeester Catshoeklaan. De foto is gemaakt vanuit het zuidoosten. Links staat de nog altijd bestaande kerk van de R.K. parochie Sint Johannes de Doper.

In 1898, bij het begin van de RTM, had het bedrijf drie stadspaardentrams uit Rotterdam (nrs. 171-173) geschikt gemaakt voor de op de aan te leggen interlokale tramwegen te gebruiken spoorwijdte van 1067 mm. Deze rijtuigen werden vermoedelijk alleen voor het vervoer van wegwerkers gebruikt tijdens de aanleg ervan. Heel toevallig is een foto bekend van een RTM-locomotief met zo'n ex-paardentramrijtuig uit de tijd van de aanleg van de tramweg bij Nieuw-Vossemeer, circa 1899-1900. Zie voor gegevens over dit rijtuig: A. Dijkers, 'De rijtuigen van de Nederlandse paarden-, stoom- en motortramwegen', blz. 416.

53. Een blik vanuit het zuidoosten op Nieuw-Vossemeer. Midden in beeld ligt het ter plaatse verhoogd aangelegde tracé voor de tram. Links staat de nog altijd bestaande kerk van de R.K. parochie Sint Johannes de Doper. Rechts ligt de Rietkreek. Het beeld is gemaakt in de jaren dertig, in elk geval vóór mei 1938. Foto Firma J. Torbijn, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

54. Nogmaals een blik vanuit het zuidoosten op Nieuw-Vossemeer. Op de voorgrond ligt het ter plaatse verhoogd aangelegde tracé voor de tram. Het beeld is gemaakt in de jaren dertig, in elk geval vóór mei 1938. Links rijst de kerk van de R.K. parochie Sint Johannes de Doper boven de bebouwing uit. Rechts stroomt de Rietkreek. Enkele wegwerkers poseren voor de fotograaf, kort na de aanleg in 1900. Foto Firma J. Torbijn, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

55. Bij de watersnoodramp van februari 1953 ontstond er ten noordwesten van het dorp aan de Nieuw-Vossemeersche Dijk een flinke bres. In een poging dit gat tijdig te dichten werden (vanuit het noorden ?) vijf RTM-goederenwagens in dit gat geduwd, zie verderop.

In het voorjaar van 1953 werd een locomotief (nummer RTM 29 of 21) ingezet met enkele lage bakwagens (o.a. nrs. 211, 525 en 1423) voor de aanvoer van zand voor het verder herstel van de stukgeslagen dijk. Rechts rijst de toren op van de nog altijd bestaande kerk van de R.K. parochie Sint Johannes de Doper.

56. In de (bewerkte) kaart van Nieuw-Vossemeer uit Google Earth (noord-zuid-gericht) is de kerk van de R.K. parochie Sint Johannes de Doper met een kruis aangeduid. Vergelijk de tekening met de foto's hieronder. De gele lijn is zowel de huidige Nieuw-Vossemeer-s(ch)e Dijk (links) als de Burgemeester Catshoeklaan (rechts) en is tegelijk het tracé van de vroegere tramweg, die dus aan beide zijden van het dorp op een al of niet deels verhoogd of aangelegd dijklichaam lag.

57. In het beeld van Nieuw-Vossemeer uit Google Earth (noord-zuid-gericht) zijn de verhoogd aangelegde stukken van de tramweg voor een deel aangeduid en de kerk van de R.K. parochie Sint Johannes de Doper met een kruis. De toren van de kerk bevond zich aan de oostzijde van de kerk.

58. In het kaartje hiervoor is de plaats van de dijkdoorbraak met het cijfer 4 aangeduid. De foto hierboven vanuit het noordwesten geeft een beeld van de brede Nieuw-Vossemeersche Dijk, waarbij het hoofdspoor van de tram is te zien en linksboven nog juist het wissel naar de daar liggende laad- en losplaats van de RTM.

Rechtsonder staat RTM-diesellocomotief 1652 gereed met drie van de zes ingezette zandwagens in beeld. De foto is gemaakt vanuit het noorden met de boog in de Nieuw-Vossemeersche Dijk en de tramweg juist rechts onderaan in beeld. Tenslotte is de vraag wat er eigenlijk in het midden van het beeld ligt. Voor tramwagenbakken lijken schrijver dezes de obstakels te groot.

59. De kerk van de R.K. parochie Sint Johannes de Doper in Nieuw-Vossemeer, 1995. Foto: Ben Steffen (fotograaf BN/De Stem), collectie West-Brabants Archief.

60. Komend van de Moorseweg naderde de tram het zuidoosten van Nieuw-Vossemeer met de naam 'Hoogte'. Het hoekpand lag op het adres Hoogte 3. Voorbij de kruising met de Veerweg lag de belangrijkste stopplaats van de tram. De naam 'Hoogte' had te maken met het feit dat dit dorpsdeel op of aan de hogere Nieuw-Vossemeersche Dijk lag (en ligt).

61. De belangrijkste stopplaats van de tram lag in Nieuw-Vossemeer was bij het cafébedrijf van C. Zwijters aan de 'Hoogte'. Zodra een tram in aantocht was, werden de in het café wachtenden al gewaarschuwd. Niet voor niets had de gevel het toepasselijke opschrift naam 'Station Stoomtram C. Zwijters'.

C. Zwijters was aangesteld als agent voor de RTM. Hij verzorgde het aansluitende vervoer van aangekomen stukgoed naar mensen in het dorp en nam goederen ter verzending aan. De agent verkocht in zijn café ook abonnementen voor de tram.

Op 9 augustus 1940 fotografeerde Jan Voerman op deze plek de tram naar Anna Jacoba Polder, bestaande uit RTM-locomotief 32 met een vierassige post-bagagewagen en een reizigersrijtuig 1e en 2e klasse. Uiterst links staat het hoekpand op Hoogte 3.

De postbagagewagen achter de locomotief is er één uit een serie van vijf grote, genummerd als PD 259 t/m PD 263. Aan elke uiteinde bevond zich een ruimte voor bagage. In latere jaren kwamen er nog eens vijf wagens. Die hadden aan elke uiteinde een ruimte voor zowel poststukken als voor bagage van reizigers. In latere jaren werden er nog vijf aangeschaft, alleen hadden die aan de ene kant één afdeling voor de post en aan de andere kant een voor bagage. In latere jaren werden door de RTM nog eens twaalf kleine post-bagagewagens aangeschaft.

62. In 1948 maakte een onbekend fotograaf een plaatje van het RTM-motorrijtuig M 72 als tram naar Anna Jacoba Polder. De conducteur staat nog te wachten op laatkomende reizigers, alvorens het signaal te geven voor vertrek.

Het motorrijtuig M 72 was eerder overgenomen van de Zeeuwsch-Vlaamsche Tramweg-Maatschappij (ZVTM). Dit motorrijtuig had accommodatie voor vijftien reizigers en dat was in de jaren na 1950 al genoeg. Zij reden vaak alleen en konden een aanvaardbare snelheid bereiken. Met een aanhangrijtuig was de vaart er echter al gauw uit. Uiterst links staat het hoekpand op Hoogte 3.

63. Anno 2026 is de plaats van zowel de stoom- als de motortram op de vorige foto's goed te achterhalen via Google Earth. Met name de panden op de hoek achter de tram op de vorige beelden zijn nog bijna authentiek aanwezig. Uiterst rechts staat het pand, waarin destijds het café van C. Zwijters was gevestigd. Het uiterlijk van de voorgevel is dan wel gewijzigd, maar de dakkapellen hebben nog altijd dezelfde voorkant (vergelijk het vorige beeld met het RTM-motorrijtuig M 72.

64. Anno 2026 is de plaats van zowel de stoom- als de motortram op de vorige foto's goed is te achterhalen via Google Earth. Met name de panden op de hoek achter de tram op de vorige beelden zijn nog bijna authentiek aanwezig. Het vroegere café van Zwijters is dan wel behoorlijk verbouwd tot een woonhuis, terwijl de verhoogde stoep is verhuisd naar de buurman die er nu onder andere patates frites verkoopt.

65. Even verderop aan de Hoogte stond het pand van C. Slokkers (rechts) die een groothandel in varkens had (zie volgend beeld met de identieke voorgevel). De prentbriefkaart is gemaakt in de jaren dertig, in elk geval vóór mei 1936. Foto Firma J. Torbijn, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

66. Een ander café in het 'economische hart van Nieuw-Vossemeer' was dat van C. Slokkers, die tevens een groothandel in varkens had. Hij was gevestigd op het adres Hoogte 64. Foto uit circa 1935, collectie West-Brabants Archief. Of van hieruit ook varkens per tram werden vervoerd naar een grote stad als Rotterdam is onbekend. Verderop begon de Nieuw-Vossemeersedijk in de richting van Sint Philipsland. Prentbriefkaart uit de jaren dertig, collectie West-Brabants Archief.

67. Advertentie in het Brabants Nieuwsblad van 3 februari 1945. Overigens woonde C. Slokkers in zijn latere jaren op het adres Paardenhoek 357.

68. Weer wat verderop kwam je aan de rand van Nieuw-Vossemeer en ging de 'Hoogte', waarop de tramrails lagen, geleidelijk over in de Nieuwe-Vossemeerschedijk. Prentbriefkaart uit de jaren dertig, collectie West-Brabants Archief.

69. Tenslotte nog een kijkje vanuit het noorden op 24 maart 1989 naar Nieuw-Vossemeer. Rechts in de verte staat de kerk van de R.K. parochie Sint Johannes de Doper. Wat naar links steekt het torentje van de Nederlandse Hervormde Kerk omhoog. Achter de rug van de fotograaf lag in vroeger dagen de Nieuw-Vossemeerschedijk met daarop de laad- en losplaats voor detram. Dat was na de watersnoodramp meteen verleden tijd. Foto Thom van Amsterdam (fotograaf BN/De Stem), collectie West-Brabants Archief.

70. Tot slot nog een kaart van het gebied tussen Oud en Nieuw-Vossemeer en Sint-Philipsland. De tramweg is aangeduid met een gele lijn en gaat vanaf Nieuw-Vossemeer via de Nieuw-Vossemeerschedijk en Schenkeldijk in noordelijke richting tot de Slaakdam. Via deze dam in westelijke richting konden de reizigers naar Sint-Philipsland.

71. Alleen in Sint-Philipsland en Anna Jacoba Polder (provincie Zeeland) stonden er stationsgebouwtjes van de RTM langs deze lijn. Zowel in Steenbergen als in Nieuw-Vossemeer werd uitsluitend gebruik gemaakt van plaatselijke herbergiers.

72. Tenslotte een opname vanuit de lucht, die rechtsonder juist op het randje de halte Sint Philipsland laat zien. Uiterst links in het midden ligt de steiger van Anna Jacoba Polder en aan de overkant van het water die in Zijpe. De gele lijn geeft het tracé aan van de tram tussen Sint-Philipsland en Anna Jacoba Polder. Voor het vervolg, zie: Sint Philipsland - Anna Jacoba Polder.