Geschiedenis spoorwegen
in en om
Roosendaal

 
Niets uit deze website mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van kopie, op digitale of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van auteur en/of webmaster.
 

Per tram van Polygoon (stelplaats) naar Maria ter Heide

 
Dit verslag is bedoeld om in woord en beeld enig inzicht te geven, hoe en waar de tram van de 'Zuid-Nederlandsche Stoomtramweg-Maatschappij' (ZNSM) en later de 'Nationale Maatschappij van Buurtspoorwegen' (NMVB) reed, in het bijzonder vanaf Polygoon, een kruispunt van wegen ten noordwesten tot aan het gelijknamige dorp, ook bekend als Maria ter Heide. Bij Polygoon lag de stelplaats voor de trams tussen Merksem IJskelder (ten noorden van Antwerpen) en Wuustwezel.
 
 
 
01. De situatie van het tramtraject tussen het eindpunt Wuustwezel (grens) en Polygoon (Maria ter Heide). De stelplaats van de NMVB lag haaks op de Rijksweg in oostelijke richting en was vanuit zowel noordelijke als zuidelijke richting bereikbaar.
 
 
02. Kort vóór de opheffing van de tram in 1968 vertrekt het NMVB-motorrijtuig 9742, na het aankoppelen van de bijwagens 19575 en 19561, als lijn 64 vanaf de stelplaats Polygoon naar Antwerpen (Franklin Rooseveltplaats). Vandaar komt het stel in een 'spitsuurrit' weer terug naar de stelplaats Polygoon. Foto Frits van der Gragt. Uit: 'Couleurs Vicinales', 2008.
 
 
03. Een vroege ansichtkaart uit Polygoon laat in de verte een stoomtram zien, die nog aan de westzijde van de Rijksweg rijdt en op het punt staat naar de andere kant van de weg te gaan in de richting Wuustwezel. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
04. Vanaf 20 juli 1887 reden er stoomtrams vanaf Antwerpen (IJskelder) via Merksem (Oude Bareel) naar Brasschaat (Dorp). Met ingang van 18 mei 1909 werd deze dienst echter geheel door elektrische trams gereden naar en van Brasschaat (Dorp). Drie jaar later, per 15 juli 1912, vond een verlenging van de elektrische tramdienst plaats tot Brasschaat (Polygoon), waar een stelplaats was ingericht. Die lag ongeveer een halve kilometer achter de rug van de fotograaf van deze ansichtkaart en was ook met elektrische trams te bereiken. Ter hoogte van de R.K. kerk in het centrum van Brasschaat (Polygoon) maakte elke tram een slinger van west naar oost op de weg. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
05. Iets verder naar het zuiden is het centrum van Brasschaat (Polygoon) wat beter te zien. Achter de fietser rechts in beeld is de tramweg naar en van Antwerpen goed te onderscheiden. Sinds 15 juli 1912 was het lijngedeelte Brasschaat (Dorp) - Brasschaat (Polygoon) onder de elektrische draad gebracht. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
06. Nog iets verder naar het zuiden is het overstekende spoor van de tram in het wegdek goed waar te nemen. Overigens lag er ook een stukje doodlopend spoor aan de oostzijde van de weg (links in beeld). Inmiddels had het tramwegbedrijf concurrentie gekregen van particuliere autobusdienstondernemingen, precies zoals dat ook gebeurde bij de Noorderburen. Rechts wacht een autobus van het particuliere bedrijf 'Lux' op reizigers. Op de voorgrond ligt in de kasseien het overstekende spoor van de tram. Sinds 15 juli 1912 was het lijngedeelte Brasschaat (Dorp) - Brasschaat (Polygoon) onder de elektrische draad gebracht. Ansichtkaart uit circa 1930.
 
 
07. Even terug in de tijd. Een stoomtram van de NMVB met wat goederenwagens uit Wuustwezel (of stelplaats 'Polygoon') komt aan in Brasschaat (Polygoon) en staat op het punt naar rechts te rijden (voor de kijker links) om zijn weg te vervolgen in de richting Antwerpen. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
08. Nog een plaatje op hetzelfde punt. Een 'gemengde' tram (reizigersrijtuigen en goederenwagens) van de NMVB uit Wuustwezel (of stelplaats 'Polygoon') komt aan in Brasschaat (Polygoon) en staat op het punt naar rechts te rijden (voor de kijker links) om zijn weg te vervolgen in de richting Antwerpen. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
09. Een twintigtal meters in zuidelijke richting terugkijkend naar de vorige beelden staat links dezelfde autobus van een particuliere ondernemer klaar voor het aansluitende vervoer naar de dorpen in de regio. Rechts ligt het 'café de l'Union' dat in die jaren het centrum is van Brasschaat (Polygoon), qua vervoer en uitgaansleven, en dat alles kort bij de kerk. Links wacht een autobus van het bedrijf 'Lux' op reizigers. De letters BP boven de voorruit van de autobus staan voor 'Brasschaat Polygoon'. Van hieruit werd naar omliggende plaatsen gereden. Op de voorgrond ligt in de kasseien het overstekende spoor van de tram. Sinds 15 juli 1912 werd het lijngedeelte Brasschaat (Dorp) - Brasschaat (Polygoon) elektrisch bereden. Vaag is de bovenleiding te onderscheiden. Ansichtkaart uit circa 1930.
 
 
10. Brasschaat (Polygoon) stond en staat bekend als één van de grotere legerplaatsen van Belgie. Ook in vroegere jaren waren er regelmatig oefeningen op het 'Groot Schietveld' en het 'Klein Schietveld'. Verder ligt er al vanaf het prille begin van de luchtvaart een een militair vliegveld. Talloze ansichtkaarten zijn bekend van legergebouwen, militaire manoeuvres, oorlogstuig (zoals kanonnen, en zelfs spoorweggeschut). Oefeningen te paard waren uiteraard ook een bezienswaardigheid voor de plaatselijke bevolking en zelfs fotografen zagen er brood in om een centje bij te verdienen aan 'postkaarten'. Staande op het kopspoor voor de tram en kijkend in noordelijke richting legde een fotograaf de terugkomst van de cavalerie vast. Juist rechts buiten beeld ligt het 'café de l'Union'. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
11. Nogmaals een plaatje van een terugkomend legeronderdeel met rechts het 'café de l'Union' in Brasschaat (Polygoon) en achter de rug van de fotograaf de R.K. kerk . Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
12. Hoogstwaarschijnlijk werd het kopspoor ter hoogte van het 'café de l'Union' gebruikt voor militaire vervoer van legertroepen. Na de aankomst van een extra tram stellen de manschappen zich op, waarna zij zullen worden afgemarcheerd naar hun kazernes in de buurt. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
13. Gezicht vanuit het noorden op het 'café de l'Union' met op de achtergrond de R.K. kerk, een vierwielige koets met twee paarden en een stoomtram van de NMVB, op weg naar Wuustwezel. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
14. Het 'café de l'Union' in Brasschaat (Polygoon). Uitbater C. Tunteler-Somers adverteert in latere jaren met borden op de dakrand, waarop staat: als 'Aanleg voor Nederland' (waar je dus als Hollander kon 'thuis' voelen) en 'Statie - Autobus(dienst) Lux Polygoon'. Ansichtkaart uit circa 1930.
 
 
15. Staande ter hoogte van de ingang naar de R.K. kerk zijn links van het midden het 'café de l'Union' en het markante hoekpand (op maar liefst zes voorgaande 'postkaarten') te ontwaren. De NMVB rijdt met een stoomtram van 'oost naar west' op de weg naar Antwerpen. Sinds 15 juli 1912 was de elektrificatie van het gedeelte Brasschaat (Dorp) - Brasschaat (Polygoon) voor het reizigers-vervoer een feit. Dat is te zien aan de palen voor de bovenleiding. Een elektrische motorrijtuig (een 'rode' tram) staat bij het 'café de l'Union'. Waarschijnlijk gaat het op deze foto nog om een proefrit. Desondanks zullen er later voor het groepsvervoer van militairen nog wel 'extra' stoomtrams hebben gereden. Ansichtkaart uit circa 1912.
 
 
16. Gezicht vanaf het westen op het centrum van Brasschaat (Polygoon) met de R.K. kerk. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
17. Gezicht vanaf het zuiden op het centrum van Brasschaat (Polygoon) met de R.K. kerk. Links staat een stoomtram van de NMVB stil. Ansichtkaarten uit circa 1910 (links) en 1925 (rechts).
 
 
18. Tot slot nog een ansichtkaart uit de late jaren zestig. Gezicht ter hoogte van het vroegere 'café de l'Union' (links buiten beeld, achter de fotograaf) in zuidelijke richting. Links is de tramweg van de NMVB te onderscheiden. In de verte ligt die tussen de bomen aan de westzijde van de weg. Ter plaatse was de bovenleiding opgehangen aan spandraden tussen de gebouwen aan weerszijden van de weg. Kort na de opheffing van de tram per 1 oktober 1966 werden deze als eerste weggehaald.
(Op de originele ansichtkaart was de bovenleiding nog vaag te onderscheiden in de vorm van enkele rozetten in de lucht, maar om verwarring te voorkomen zijn deze hier verwijderd.)
 
 
19. Enkele honderden meters naar het zuiden toe rijst de R.K. kerk boven de bebouwing aan de oostzijde van de Rijksweg uit. Links ligt de tramweg van de NMVB tussen Brasschaat en Polygoon. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
20. Vanaf 15 juli 1912 was de elektrificatie van het gedeelte Brasschaat (Dorp) - Brasschaat (Polygoon) voor het reizigersvervoer een feit. Duidelijk zijn de bovenleidingsportalen aan de linkerzijde van de weg te zien. Aan de masten te zien, lag er aan de oostzijde van de weg nog een behoorlijk lang kopspoor. Ansichtkaart uit circa 1930.