Geschiedenis spoorwegen
in en om
Roosendaal

 
Niets uit deze website mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van kopie, op digitale of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van auteur en/of webmaster.
 

Per tram van Oudenbosch via Hoeven naar de Haansberg

 
Dit verslag is bedoeld om in woord en beeld enig inzicht te geven, hoe en waar de tram van de Zuid-Nederlandsche Stoomtramweg-Maatschappij (ZNSM) reed op weg van Oudenbosch (overweg) over Hoeven naar Etten.
 
 
Een prachtig beeld van de spoor- en tramwegovergang in de Bosschendijk. Links staat de wachterswoning 10 met wachteres (of een kind van de wachter). Voor de tram waren aparte sluitbomen aangebracht, die alleen werden geopend wanneer een tram in aantocht was. Zodra een tram door kon rijden, ging het licht op groen. Aan de zuidzijde van de overweg stond de lantaarn rechts van de tramweg, maar aan de overzijde was die boven het tramspoor gemonteerd en toegankelijk via een trapje. Let wel, het waren toen allemaal olielampen.
Pal voor de wachterswoning (aan de straatzijde) staat een abri voor wachtende tramreizigers. Aan de overzijde van de St. Bernaert-straat staan ook twee wachthokjes. Het meest rechtse, pal tegen de spoorwegovergang, was bedoeld als schuilgelegenheid voor de afloskracht (van de vaste wachter in de woning). Waar het andere hokje voor diende, is onbekend. Foto uit circa 1910.
Met dank aan Toon de Bruijn, Roosendaal.
 
 
Gezicht vanuit het zuiden op de overweg in de Bosschendijk te Oudenbosch, met links de (normaal gesloten) sluitbomen voor de ZNSM en rechts de (normaal openstaande bomen) van de 'Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen' (SS). In de tramweg lag een boog om een wat meer haakse kruising mogelijk te maken, terwijl dat voor de weg niet nodig was. Aan de overzijde van de overweg staat rechts de wachtpost en links wachterswoning 10. Foto M. Hopstaken, Oudenbosch, circa 1920.
 
 
De overweg bij wachterswoning 10 is tevens de scheiding tussen de St. Bernaertstraat en de Bosschendijk, circa 1920.
 
 
Gezicht vanaf de spoorwegovergang op een aantal goederenwagens van de ZNSM. Vaag is het nummer 315 op de eerste wagen te onderscheiden. De wisselplaats (km 11,361 - km 11,503) lag langs de Bosschendijk aan de oostzijde van Oudenbosch, kort bij de overweg. De andere was op de Wagenhoek aan de westzijde van Oudenbosch. Geheel links lag het café 'Kweekerslust', waarop ook het woord 'Stoomtram' is te onderscheiden staat. Hier was de agent van de ZNSM gevestigd. Hij was belast met het aannemen en het bezorgen van stukgoederen. Foto J. Ditvoorst, circa 1925-1930.
 
 
Nogmaals een beeld van het café 'Kweekerslust', maar dan in vroegere jaren. Zojuist is een tram naar Breda tot stilstand gekomen. Terwijl de machinist en de stoker bij de locomotief wachten op het vertreksein van de conducteur wordt een foto gemaakt. Links heeft een boer met zijn paard en kar een lading overgenomen uit de bagagewagen van de tram achter de locomotief. Een man is even gestopt met het knippen van zijn heg. Een andere gast poseert met een zak op zijn schouders. De conducteur wacht geduldig op de fotograaf, voordat hij het vertreksein zal geven. In de verte staat nog een goederenwagen op het zijspoor. Foto uit circa 1910.
 
 
Inmiddels een paar honderd meter voorbij de overweg (nog juist zichtbaar in de verte) in de richting Hoeven kijken wij nog even terug naar de overweg in de verte en de wisselplaats. Ter hoogte van het café 'Kweekerslust' staat een vrachtauto. Inmiddels is er al veel nieuwbouw aan de noordzijde van de Bosschendijk tot stand gebracht.
 
 
Nogmaals een honderd meter verder en de overweg is al niet meer zichtbaar en staan we al in het buitengebied. Achter ons ligt de provinciale weg naar de buurtschap Kruisstraat en het dorp Hoeven.
 
 
Van Oudenbosch tot kort voor de bebouwde kom van Hoeven lag de tramweg aan de zuidzijde van de weg. Kort voor het seminarie op Bovendonk reed de tram via een in 1928 nieuw aangelegd tracé met boogverbetering naar de Hofstraat. Vervolgens ging het, pal voor het seminarie Bovendonk, naar links en was er een wisselplaats met uithaalspoor. Ter orientatie volgt eerst een plattegrond in twee delen met de ligging van sporen en wissels.
 
 
 
De bebouwde kom van Hoeven werd doorkruist via de Sint-Janstraat (vroeger Laageind, westzijde) en de Hoogstraat (oostzijde) om dan uit te komen op de noordzijde van de provinciale weg (Sprangweg op Hoevens gebied en Hoevenseweg op Ettens gebied, thans ook bekend als N 640) naar Etten.
 
In de tekening is de situatie aangehouden uit circa 1840, bij gebrek aan kaarten uit de jaren rond 1890, toen de ZNSM de lijn vanuit Breda naar Oudenbosch aanlegde. Zonder enige twijfel is de situatie in de jaren 1840-1890 amper veranderd, in tegenstelling tot die in de laatste halve eeuw, waarin van de oorspronkelijke bebouwing in de kom van Hoeven nauwelijks meer iets uit vroegere tijden behouden is gebleven.
 
Aan de hand van ruim twintig foto's en ansichtkaarten (meestal gereproduceerd uit jaarboeken van de plaatselijke heemkundekring 'De Honderd Hoeven') van de bebouwde kom maken we een denkbeeldige reis door Hoeven en dat zo'n honderd jaar geleden.
 
 
Vanuit Oudenbosch reed de tram met een ruime boog vanuit de provinciale weg de Hofstraat op. Vóór 1927 lag het tramwegtracé op deze plek heel wat krapper (zie tekening). Helaas heeft de ZNSM hiervan nog geen tien jaar profijt gehad. Het voormalige tracé werd later beplant met bomen. Nog steeds is de boog met aanliggende sloot en grasveld aanwezig, maar alleen de drie bomen links van de boven de bebouwing uitpriemende kerktoren zijn tot op de dag van vandaag behouden gebleven. Foto uit circa 1940.
 
 
Vanaf het begin in 1890 lag er een ruime boog vanaf de Hofstraat naar het Laageind (later Sint-Janstraat). Linksachter, buiten beeld, staat het seminarie 'Bovendonk'.
 
 
Meteen na aankomst op het Laageind van Hoeven stond er vanaf 1906 rechts cooperatieve zuivelfabriek 'Helpt Elkander' en was er ook een wisselplaats voor de trams. Rechts, op een kopspoortje, staan drie goederenwagens. Waarschijnlijk kreeg de fabriek ook melk aangevoerd per tram, vandaar dat er pal vóór de fabriek een kort kopspoor lag. Overigens maakte dit spoortje eerder deel uit van een veel langer spoor in de richting van de nieuwbouw van het seminarie 'Bovendonk' in de jaren rond 1905. Uiteraard werden er bouwmaterialen van elders per tram aangevoerd.
 
 
Waar de 'melkontvangst' voor de Stoomzuivelfabriek 'Helpt Elkander' was, laat zich goed op zien. Ook duidelijk is het wissel naar het zijspoor te onderscheiden en het daarvan aftakkende kopspoortje, dat echter deels onder onkruid schuilgaat.
 
 
Naast de Stoomzuivelfabriek 'Helpt Elkander' stond de woning van de directeur. De 'melkontvangst' en de beide sporen zijn goed te onderscheiden.
 
 
Nogmaals is rechts de woning van de directeur van de stoomzuivelfabriek 'Helpt Elkander' te zien. Ook het wisselcomplex met zij- en kopspoor zijn te onderscheiden. Op de dag van vandaag is alleen het hoge deel van de vroegere directeurswoning te herkennen als onderdeel van het pand op Sint-Janstraat 87.
 
 
Aan het andere einde van het zijspoor staat een lage en een hoge bakwagen (met zeil) te wachten op het laden en lossen.
 
 
Nogmaals een ansichtkaart met daarop een gesloten goederenwagen van de ZNSM. Uiterst rechts staat een huis met een bordje tussen voordeur en raam. Waarschijnlijk was het toen de naam van het ter plaatse gevestigde cafeetje.
 
 
Tot ver in de jaren tachtig werd dit huis nog steeds gekenmerkt met een naam, alleen stond toen het woord 'TRAMHALTE' aan de andere kant van de voordeur. Dat had overigens niets met de tram te maken, maar met een gelijknamige kunst- en antiekhandel.
 
 
Verderop in de Sint-Janstraat eindigde de wisselplaats ongeveer tegenover de nieuwe pastorie (uiterst links). Vervolgens stak het spoor over naar de noordzijde van de weg.
 
 
De nieuwe pastorie staat links markant in beeld. Rechts is het einde van de wisselplaats te zien, waarna het spoor schuin de weg zal oversteken. Overigens werd de pastorie aan het einde van de Tweede Wereldoorlog totaal vernield. Enkele jaren later is een stukje verder van de weg af een nieuwe pastorie gebouwd.
 
 
Een beeld van het fraaie kerkgebouw uit 1929 in Hoeven mag in dit verslag niet ontbreken. De foto is gemaakt op 19 juli 2021.
 
 
Een eindje verderop lag het tramwegtracé geheel aan de noordzijde van de weg en dat zou zo blijven tot de Haansberg bij Etten. Let op de beide panden midden in beeld.
 
 
Slechts een vijftigtal meters verder kijken we even terug in westelijke richting. De nieuwe kerk met pastorie is nog niet in aanbouw. Wel staat rechts al een nieuw woonhuis, dat op de vorige foto er nog niet was, maar tegenwoordig wel in zowat originele toestand, een unicum in Hoeven. Slechts vaag is te zien dat het tramspoor van links naar rechts gaat. De beide panden links (Sint-Janstraat 47 en 51), waarvan in het ene drukkerij Franciscus Schrauwen zat, tevens uitgever van ansichtkaarten) zijn goed te onderscheiden op de vorige foto.
 
 
Draaien we ons om, dan zien we de vroegere historische kern van Hoeven, waarvan inmiddels bijna niets is overgebleven. Links lag de vroegere herberg 'Het Hooghuijs'. Wat verderop was in het witte pand de pastorie van de R.K. Kerk gehuisvest, terwijl in de verte de toren van de bijbehorende kerk uit de vijftiende eeuw nog fier omhoog steekt.
 
 
Nadat de tramrails in de jaren 1936-1938 waren opgebroken, was alleen nog aan de nieuwe bestrating te zien, waar deze vroeger hadden gelegen. Overigens is van dit dorpsbeeld inmiddels niets meer overgebleven, behalve dan het witte pand, waarin destijds de pastorie van de R.K. Kerk was gevestigd.
 
 
Later kwam hierin het gemeentehuis en nadat de gemeente Hoeven was opgegaan in een groter verband werd dit onder andere het onderkomen van de Hoevense heemkundekring. De foto is gemaakt op 19 juli 2021, toen Hoeven vanwege wegreconstructie zowat geheel ontoegankelijk was.
 
 
Een vijftigtal meters verderop lag rechts de Markt (bij de auto). In vroeger dagen stond hier een waterpomp. Pal hiertegenover was tot in de jaren twintig het agentschap van de ZNSM gevestigd, waarna er een benzinepomp werd gevestigd (links in beeld en ook al te zien op de vorige foto).
 
 
Korterbij gekomen, zijn de opschriften op de gevel al goed te lezen, enerzijds: 'Station Hoeven. Goederenkantoor van de Zuid-Ned. Stoomtramweg-Mij' en anderzijds wat groter: 'Station Stoomtram Hoeven'. Ernaast stond een kenmerkend pand met ervoor drie bomen.
 
 
Korterbij gekomen, zijn de opschriften op de gevel nog beter te lezen, enerzijds: 'Station Hoeven. Goederen Kantoor van de Zuid-Ned. Stoomtramweg-Mij' en anderzijds nog wat groter: 'Station Stoomtram Hoeven'. De cafébaas trad op als plaatselijke agent voor het goederenvervoer van de ZNSM.
 
 
Na 1935 zag de voorgevel van het café aan de Sint-Janstraat 16 er een stuk minder opvallend uit, slechts een bordje aan de dakgoot met daarop de letters 'BBA' en vermoedelijk het woord 'autodiensten' was alles, wat er nog af kon.
 
 
Kijken we terug in westelijke richting, dan zien we links de vroegere Markt met waterpomp, in de verte de herberg 'Het Hooghuijs', rechts achter de bomen lag het pand, waarin de agent van de ZNSM was gehuisvest en uiterst rechts het kenmerkend pand met ervoor drie bomen.
 
 
Kijken we in latere jaren terug in westelijke richting, dan zien we in de verte de torenspits van de nieuwe kerk, rechts de herberg 'Het Hooghuijs' en achter de boom het pand, waarin vroeger de agent van de ZNSM was gehuisvest. Foto uit circa 1940.
 
 
Inmiddels aanbeland in de Hoogstraat, zien we links het uit de vijftiende eeuw daterende gebouw van de Rooms-Katholieke Kerk, dat in de Tweede Wereldoorlog zwaar was beschadigd en later werd afgebroken, omdat er binnen het kleine dorp geen andere functie voor was te vinden. Het hoge gebouw ernaast was het oude raadhuis dat in de Tweede Wereldoorlog ook zwaar werd beschadigd. Omdat de vroegere pastorie in 1935 buiten gebruik was gesteld vanwege de bouw van een nieuwe, kon de gemeente hier haar intrek nemen. Aan het einde van deze Hoogstraat draait de weg in de richting Etten. Inmiddels was Hoeven, getuige de ijzeren masten in de straat, van elektriciteit voorzien. Foto uit circa 1940.
 
 
Terugkijkend vanuit de boog in het tramwegtracé naar Etten zijn rechts het oude raadhuis en het kerkgebouw te zien.
 
 
Terugkijkend vanuit de boog in het tramwegtracé naar Etten zijn rechts het oude raadhuis en het kerkgebouw te zien.
 
 
Vervolgens bleef de tramweg aan de noordzijde van de provinciale weg (Sprangweg op grondgebied van Hoeven en Hoevenseweg op grondgebied van Etten-Leur, nu beter bekend als N 640) rijden. Via de buurtschappen Lage Donk en Haansberg reed de tram tot op de Markt van Etten.
 
 
Vanaf 1890 tot in 1929 reed de tram tussen Etten naar Oudenbosch via het gehucht Haansberg. Dit betekende een zeer krappe boog met veel uitgaven voor het onderhoud van de bovenbouw (rails en dwarsliggers), zonder dat er inkomsten uit het reizigersvervoer tegenover stonden.
In de late jaren twintig besteedde de ZNSM niet alleen geld in Oud Gastel (opheffen krappe boog tussen Steenstraat en Moleneind) en Hoeven (opheffen krappe boog ter hoogte van het seminarie), maar nog grotere uitgaven werden gedaan om de bottle-neck op de Haansberg volledig af te snijden. Helaas had de ZNSM er maar enkele jaren profijt van. Wel maakte de Provincie in de jaren dertig handig gebruik van deze strook grond. Die werd namelijk uitgebreid voor de reconstructie en verbreding van de provinciale weg tussen Etten en Hoeven.
 
 
Bij de aanleg van de het nieuwe tracé kwam nog wel wat bij kijken. Een ploeg arbeiders is in 1928 bezig met voorbereidend werk voor de aanleg van het nieuwe tracé aan de Hoevenseweg ten zuiden van de Haansberg. De boerderij stond destijds op het adres Haansberg 4.
 
 
Een ploeg wegwerkers is in 1928 bezig met de aanleg van het nieuwe tracé aan de Hoevenseweg ten zuiden van de Haansberg. De boerderij stond destijds op het adres Haansberg 4.
 
 
Het nieuwe tracé voor de afsnijding ten zuiden van de Haansberg is nagenoeg gereed. De ballast (grint en zand) moet nog worden gestort. Gezicht in de richting Hoeven. Foto B.J. Dijkman, 1929.