Geschiedenis spoorwegen in en om Roosendaal

d>

Niets uit deze website mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van kopie, op digitale of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van auteur en/of webmaster.

Nieuw Vossemeer - Sint-Philipsland - Anna Jacoba Polder

01. De belangrijkste stopplaats van de tram lag in Nieuw-Vossemeer was bij het cafébedrijf van C. Zwijters aan de 'Hoogte'. Zodra een tram in aantocht was, werden de in het café wachtenden al gewaarschuwd. Niet voor niets had de gevel het toepasselijke opschrift naam 'Station Stoomtram C. Zwijters'.

C. Zwijters was aangesteld als agent voor de RTM. Hij verzorgde het aansluitende vervoer van aangekomen stukgoed naar mensen in het dorp en nam goederen ter verzending aan. De agent verkocht in zijn café ook abonnementen voor de tram.

Op 9 augustus 1940 fotografeerde Jan Voerman op deze plek de tram naar Anna Jacoba Polder, bestaande uit RTM-locomotief 32 met een vierassige post-bagagewagen en een reizigersrijtuig 1e en 2e klasse. Uiterst links staat het hoekpand op Hoogte 3.

02. Een kijkje op Nieuw-Vossemeer vanuit het noorden, circa 1970. Rechts in de verte staat de kerk van de R.K. parochie Sint Johannes de Doper. Wat naar links steekt het torentje van de Nederlandse Hervormde Kerk omhoog. Achter de rug van de fotograaf lag in vroeger dagen de Nieuw-Vossemeerschedijk met daarop de laad- en losplaats voor de tram. Dat werd na de watersnoodramp verleden tijd. Foto: Thom van Amsterdam (fotograaf BN/De Stem), collectie West-Brabants Archief, Bergen op Zoom.

03. Rijdend vanuit Vossemeer langs de Nieuw-Vossemeerschedijk naar Sint Philipsland en Anna Jacoba Polder had je als eerste de halte bij het begin van de Slaakdam (zie kaart), als tweede Sint Philipsland (ter hoogte van de watertoren aan het eind van de dam (zie kaart) en als derde verderop naar het noorden de halte Oostdijk (zie kaart) bij de kruising met de gelijknamige dijk. Verderop, niet op deze kaart voorgesteld) had je nog enkele stopplaatsen, voordat de veerpont Anna Jacobapolder- Zijpe bereikte. Topografische kaart uit circa 1935: collectie Marius Broos, Roosendaal.

De halteplaatsen zijn aangeduid met een zwarte punt in de gele lijn. De Slaakdam had een lengte van circa drie kilometer. Aan beide zijden stopte de tram op verzoek, maar veel reizigers lieten zich aan de Brabantse kant niet 'in the middle of nowhere' hebben laten afzetten. Daarentegen lag de halte aan de westkant van de dam kort bij Sint Philipsland veel lucratiever voor de bezoekers aan het vissersdorp. Daarbij stond zelfs een heus haltegebouwtje.

04. In de jaren vijftig kreeg de autoweg op de Slaakdam een wegdek in beton. De fotgraaf kijkt naar het westen. De RTM-tram kreeg een vrijliggend baanlichaam aan de noordzijde van de weg. In de verte rijst de watertoren bij het RTM-station van Sint-Philipsland op. Foto: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

05. In de jaren vijftig kreeg de autoweg op de Slaakdam een wegdek in beton. De fotgraaf kijkt naar het westen. De RTM-tram kreeg een vrijliggend baanlichaam aan de noordzijde van de weg. In de verte rijst de watertoren bij het RTM-station van Sint-Philipsland op. Foto: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

06. Nogmaals een kaart, maar dan met de halte Sint Philipsland en de twee volgende halten (nabij 'Hollands Hoeve' en ' Coupure') beter in beeld. In een streepjeslijn is de nieuwe autoweg geprojecteerd tussen de Slaakdam bij de tramhalte Sint-Philipsland en de veerhaven van Anna Jacobapolder. Topografische kaart uit circa 1935: collectie Marius Broos, Roosendaal.

Het stationsgebouwtje van Sint-Philipsland was eigenlijk een dienstwoning voor de daar wonende beambte, die naast kaartverkoop aan de reizigers ook belast was met de aanname en afgifte van (en eventueel nog op te halen of te bestellen) bestelgoederen. Van hier uit was het een vijfhonderdtal meters lopen naar het hart van het vissersstadje. Overigens staat er sinds 1918 een betonnen watertoren, die nog altijd als Rijksmonument beeldbepalend en tot in de verre omtrek is te zien.

07. Alleen van de halte Sint-Philipsland zijn enkele afbeeldingen bekend. De mooiste is ongetwijfeld het bovenstaand beeld. Een tram met een locomotief van Backer & Rueb (serie 25 t/m 34, uit de jaren 1901-1904) bestond heel vaak slechts uit een rijtuig 1e en 2e klasse en een wagen voor post, bagage en bestelgoederen. Alleen in Sint Philipsland en bij het 'Gehucht aan de Noordweg' konden de trams elkaar kruisen. Ansichtkaart, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

Helaas zijn amper of geen prentbriefkaarten van het station Sint-Philipsland gemaakt. Locomotief RTM 45 of 46 (eerder genummerd als 10 of 11) stopt met een tram, waarna het voor de uitstappende reizigers nog een flink eind lopen is naar het stadje. De trekkracht is er één van de twee tweede-handsjes, die de RTM in 1898 had gekocht van de IJssel-Stoomtramweg-Maatschappij IJSM). De kaart is gemaakt rond 1900.

In Sint Philipsland lag een wisselspoor, waardoor de hier elkaar tegemoet komende trams konden kruisen. Naast het rijtuig 1e en 2e klasse met het nummer 347 heeft de tram (die op weg is naar Anna Jacobapolder) nog een postbagagerijtuig, met vaak een beambte aan boord voor het aannemen en sorteren van poststukken. In 1918 kwam er pal rechts achter het stationsgebouw (op foto buiten beeld) een watertoren, die er nog altijd staat en een blikvanger vormt tot in de verre omtrek.

08. Een andere prentbriefkaart (helaas niet als origineel voorhanden) brengt de tram wat beter in beeld bij de halte Sint-Philipsland. Alleen in Sint Philipsland en bij het 'Gehucht aan de Noordweg' konden trams elkaar kruisen, zie kaarten in dit beeldverslag.

Helaas zijn er amper of geen prentbriefkaarten van de halte Sint-Philipsland gemaakt. Volgens kenners rijdt hier locomotief RTM 45 of 46 (eerder genummerd als 10 of 11). Deze stopt met een tram, waarna het voor uitstappende reizigers nog een flink eind lopen is naar het stadje. De trekkracht is er één van twee tweede-handsjes, die de RTM in 1898 had gekocht van de IJssel-Stoomtramweg-Maatschappij IJSM). De prentbriefkaart dateert uit de jaren rond 1900.

De postbagagewagen achter de locomotief is er één uit een serie van vijf grote, genummerd als PD 259 t/m PD 263. Aan elke uiteinde bevond zich een ruimte voor bagage. In latere jaren kwamen er nog vijf wagens. Die hadden aan elk uiteinde een ruimte voor zowel poststukken als voor bagage van reizigers. In latere jaren werden er nog eens vijf aangeschaft, alleen hadden die aan de ene kant een afdeling voor de post en aan de andere kant een voor bagage. (Zie ook het eerste plaatje in dit deel.) In latere jaren werden door de RTM nog eens twaalf kleine post-bagagewagens aangeschaft.

Het gebouwtje van Sint-Philipsland was eigenlijk een dienstwoning voor de daar wonende beambte, die naast kaartverkoop aan de reizigers ook belast was met de aanname en afgifte van (en eventueel nog op te halen of te bestellen) bestelgoederen. Vaak bestond een tram uit slechts één of twee reizigersrijtuigen, waarvan er één een afdeling voor bagage en bestelgoederen had, zoals op deze afbeelding is te zien.

09. Een eenvoudig plattegrondje geeft inzicht hoe de halte Sint Philipsland lag ten opzichte van het dorp en de (latere) watertoren. Kaart: Marius Broos, Roosendaal, op basis van een topografische kaart.

10. Een beeld uit de jaren vijftig met de nieuwe Rijksweg over de Slaakdam (deels parallel aan de tram). De tram was inmiddels al verleden tijd. Het haltegebouw van de RTM stond er nog wel als woning. Links buiten beeld stond de watertoren.

De fotograaf kijkt in oostelijke richting. Rechts staat het voormalige halte- of stationsgebouwtje van de RTM in Sint-Philipsland. Links ligt de autoweg naast de Slaakdam (rechts in beeld (in de richting Noord-Brabant). Waar de RTM in vroegere jaren precies reed, is niet aan te duiden, in elke geval rechts van de woning en dan met een ruime boog naar het noordwesten (zie kaart). De foto dateert uit de jaren vijftig of zestig, toen de tram al niet meer reed en de oorspronkelijke toestand op deze plek flink was gewijzigd. Zelfs de woning zag er toen er al anders uit. Geen raam of deur lijkt er nog dezelfde plek als vroeger te zitten.

11. Een blik in noordelijke richting vanaf de Zuiddijk in Sint Philipsland. Voorbij de bocht in de weg, ter hoogte van molen 'De Hoop', lag de Oostdijk (zie kaartje) en daarvan takte iets verderop de Stationsweg af. Het haltegebouw van de RTM, links van de watertoren, valt vanaf deze plek bijna in het niet ten opzichte van de watertoren. Foto: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

12. Een blik in oostelijke richting vanaf de Zuiddijk in Sint Philipsland. Voorbij de bocht in de weg ter hoogte van molen 'De Hoop' lag de Oostdijk (in noordelijke richting) en daarvan takte iets verderop de Stationsweg af. Het voormalige haltegebouw van de RTM (links van de watertoren) valt vanaf deze plek bijna geheel weg achter de nieuwe dorpsbebouwing. Foto: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

13. Rechts: Kijkend vanuit Sint Philipsland in noordelijke richting (bij de knik tussen Zuiddijk en Oostdijk) zag je rond 1950 rechts molen 'De Hoop' en in de verte de watertoren aan het einde van de Slaakdam. Links daarvan stond het voormalige haltegebouw van de RTM, dat toen nog als woning in gebruik was. Foto uit circa 1970.

14. Links: De watertoren is een betonnen constructie uit de jaren dertig. Overigens stond er destijds bij het veer Anna Jacoba Polder- Zijpe een soortgelijke watertoren, zodat het hele schiereiland profijt kon hebben van schoon leidingwater. Hoogstwaarschijnlijk is de laatstgenoemde toren in de Tweede Wereldoorlog opgeblazen. Ansichtkaart uit circa 1950: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

15. Kijkend vanuit Sint Philipsland naar het noordoosten in de richting van molen 'De Hoop' op de knik tussen Zuiddijk en de haven. Rechts is het haventje van Sint-Philipsland te zien. Ansichtkaart uit circa 1925: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

16. Kijkend vanuit Sint Philipsland naar het noordoosten in de richting van molen 'De Hoop' op de knik tussen Zuiddijk en de haven. Uiterst rechts ligt het haventje van Sint-Philipsland. Ansichtkaart uit circa 1925: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

17. Kijkend vanuit het dorp Sint Philipsland naar het noordoosten in de richting van molen 'De Hoop' op de knik tussen Zuiddijk en de haven. Rechts is het haventje van Sint-Philipsland te zien. Ansichtkaart uit circa 1935: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

18. Kijkend vanuit het dorp Sint Philipsland naar het noordoosten in de richting van molen 'De Hoop' op de knik tussen Zuiddijk en de haven. Rechts is het haventje van Sint-Philipsland te zien. Ansichtkaart uit circa 1935: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

19. Kijkend vanuit het noorden in de richting van molen 'De Hoop' en de haven. Ansichtkaart uit circa 1925: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

20. Kijkend vanuit het noorden naar de molen 'De Hoop' en de haven. Rechts ligt de Stationsweg. Ansichtkaart uit circa 1950: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

21. Voorbij de knik in de weg en molen 'De Hoop' lag de Oostdijk en daarvan takte de Stationsweg af. Het voormalige haltegebouw van de RTM bij de watertoren lag vanaf deze plek zowat in het verlengde van de laaggelegen weg. De watertoren staat er nog niet. Aan de westzijde verrees na enige tijd langzaam maar zeker nieuwe bebouwing. Zo kort bij de halte was dit in het voordeel van mensen die met de tram reisden. Ansichtkaart uit circa 1925: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

22. Voorbij de knik in de weg en molen 'De Hoop' lag de Oostdijk en daarvan takte de Stationsweg af. Het voormalige haltegebouw van de RTM bij de watertoren lag vanaf deze plek zowat in het verlengde van de laaggelegen weg. De watertoren staat er nog niet. Aan de westzijde verrees na enige tijd langzaam maar zeker nieuwe bebouwing. Zo kort bij de halte was dit in het voordeel van mensen die met de tram reisden. Ansichtkaart uit circa 1925: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

23. Zelfs de burgemeester van Sint-Philipsland liet in 1925 in dit deel van Sint-Philipsland een fraai herenhuis neerzetten, dat er heden ten dage nog altijd staat, alleen niet meer zo vrijstaand als destijds. Zelfs in BN/De Stem van 27 februari 2026 werd aan dit gebouw aandacht besteed. De naam 'Mafrerie' zou een gekunstelde samentrekking zijn van mevrouw (Ma-)rie, meneer (Fre-)derick en dochter (Rie) of Ria. Ansichtkaart uit circa 1925: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

24. Een kijkje in één van de straten met nieuwe woningen ten noordwesten van de Oostdijk in Sint Philipsland. Het haltegebouw van de RTM lijkt dan zowat voor de watertoren te staan. Ansichtkaart uit circa 1925: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

25. De watersnoodramp van 1 februari 1953 hield Sint-Philipsland maandenlang in de greep. Hoewel er in het dorp misschien niet zo veel doden waren te betreuren, was de impact van de gebreurtenis iedereen enorm groot.

Het groepje van vier huizen links in het midden is te ontwaren op de voorgaande foto, en zo ook de watertoren en het haltegebouw van de RTM.

26. In februari 1953 stond het water in Sint Philipsland overal. Uiterst rechts van het midden staat de watertoren en het haltegebouw van de RTM. Het tracé van de tramweg is al bijna niet meer te ontwaren en stond iets naar het westen volledig onder water.

27. In februari 1953 stond het water in Sint Philipsland overal. Rechts van het midden staat de watertoren en het haltegebouw van de RTM. Het tracé van de tramweg is goed te ontwaren, al ging het iets naar het westen al volledig onder water.

28. In februari 1953 stond heel Sint Philipsland onder water. Rechts van het midden staan de watertoren en het haltegebouw van de RTM. Naar het westen was het tracé van de tramweg al gauw niet meer te ontwaren. Nog wat verderop in noordwestelijke richting stond het volledig onder water.

29. Midden in de foto staan het haltegebouw van de RTM en de watertoren goed in beeld. Aanvankelijk was dit ook een plaats van waaruit allerlei hulp werd geboden, getuige het aantal voertuigen op de weg, zie ook kaartje hieronder.

Sint-Philipsland, tweemaal Voorstraat en tweemaal Achterweg

30. Sint Philipsland, Voorstraat. Ansichtkaart uit circa 1955: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

31. Sint Philipsland, Voorstraat. Ansichtkaart uit circa 1955: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

32. Sint Philipsland, Achterstraat. Ansichtkaart uit circa 1925: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

33. Sint Philipsland, Achterstraat. Ansichtkaart uit circa 1925: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

34. Topografische kaart uit circa 1935: collectie Marius Broos, Roosendaal.

Op weg naar Noordweg en Anna Jacobapolder

29. Zoals op het kaartje hierboven is te zien, passeerde je op weg vanaf de halte Sint-Philipsland naar het veer Anna Jacobapolder-Zijpe de halten nabij de 'Hollands Hoeve' en de halte bij de 'Coupure' (boven). Topografische kaart uit circa 1935: collectie Marius Broos, Roosendaal.

35. Een gemengde tram (reizigers en goederen) met locomotief RTM 36 is mogelijk gefotografeerd in de buurt van de 'Coupure' in de Kramerspolder. Foto uit circa 1935, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

36 en 37. Vanaf de halte bij de 'Coupure' (onder) ging het naar 'Kreekweg', linksaf, waar een halte en een plaatselijke schooltje was, vervolgens rechtsaf over 'Frederiksburg' naar het dorp 'Noordweg', gelegen op het kruispunt Langeweg en Noordweg, destijds nog beter bekend als 'Gehucht aan de Noordweg'. Hier stond de langste lintbebouwing van het gebied tussen Sint-Philipsland en Anna Jacobapolder, met uiteraard een tramhalte, weliswaar niet aan de hoofdweg, maar apart aan de zuidzijde van de bebouwing, omdat daar meer ruimte was voor het laden en lossen van landbouwproducten. De lange lintbebouwing had ook een school en een kerk. Topografische kaarten uit circa 1935: collectie Marius Broos, Roosendaal.

38. Gezicht op de Noordweg in noordwestelijke richting {zie kaart) vanaf het kruispunt Noordweg / Langeweg (Anna Jacobapolder). Ansichtkaart uit circa 1925: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

39. Gezicht op de Noordweg in noordwestelijke richting {zie kaart, niet ver van het kruispunt met de Noordweg / Langeweg (Anna Jacobapolder). Ansichtkaart uit circa 1950: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

40. Gezicht op de Noordweg in noordwestelijke richting {zie kaart, iets verder van het kruispunt met de Noordweg / Langeweg (Anna Jacobapolder). Ansichtkaart uit circa 1950: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

41. Gezicht op de Langeweg in Anna Jacobapolder, van oost naar west. Helemaal in de verte is het kleine spitsje van de plaatstelijk kerk nog te ontwaren (zie volgend beeld). Ansichtkaart uit circa 1950: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

42. Het kerkgebouw met pastorie in Anna Jacobapolder. Ansichtkaart uit circa 1950: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

43. Te zien is het kruispunt Noordweg / Langeweg (Anna Jacobapolder). Met een witte lijn is het vroegere tramtracé ten zuidwesten van het dorp Anna Jacobapolder aangeduid. Omdat hiervan geen enkele tekening bekend is, is dit slechts schematisch mogelijk, ervan uitgaand dat dit tracé destijds kort achter langs de toenmalige arbeiderswoningen met moestuintjes lag en hoogstwaarschijnlijk ook nog ruimte bood voor het laden en lossen van goederen en/of landbouwproducten. Waar precies de trams stopten is onbekend. Na het opbreken van alle sporen na de watersnoodramp van 1953 zullen de aanliggende eigenaren in de loop der jaren een extra lapje grond van de RTM achter hun tuin hebben verworven. Dit vermoeden is af te leiden uit de nog spaarzame bebouwing onder het vermoedelijke tracé (in witte lijn) van de RTM. (Helaas zijnis mij geen foto van dit gebied bekend.) Foto uit Google Earth, 2025, bewerking: Marius Broos, Roosendaal.

44. Ter vergelijking met de foto uit Google Earth, nogmaals het kaartje van het dorp 'Noordweg', gelegen op het kruispunt Langeweg en Noordweg, destijds beter bekend als 'Gehucht aan de Noordweg'. Topografische kaart uit circa 1935: collectie Marius Broos, Roosendaal.

45. Een stoomtram van de RTM is gestopt aan de halte 'Gehucht aan de Noordweg', circa 1925. De stopplaats had als outillage een perron en een plaatijzeren berghok. De fotograaf keek in oostelijke richting.

46. Een motorrijtuig van de RTM (ex ZVTM) is gestopt aan de halte 'Gehucht aan de Noordweg', circa 1950.

47. Voorbij het Gehucht aan de Noordweg' reed de tram aan de zuidzijde van de Langeweg naar het veer Anna Jacobapolder-Zijpe. Op de foto (links) lijkt het alsof er een kleine hobbel in het tramtracé ligt. Nog juist links is de watertoren bij de buurtschap Sluis te ontwaren. Daar ging de tram, van hieruit gezien, linksaf en verder naar de veerdienst Anna Jacobapolder-Zijpe (zie kaartje onder). Ansichtkaart uit circa 1925: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

48. heden ten dage is van de oorspronkelijke route van de lijn op het schiereiland weinig meer terug te vinden. Na de watersnood van 1953 kwam er al spoedig een ruilverkaveling op gang en verdween het tracé goeddeels. Soms is het tracé nog waarneembaar, mits je enige kennis van zaken hebt en destijds oude en al bestaande wegen zijn gevolgd. Over de Bruintjeskreek zou nog een trambrug zonder rails aanwezig zijn. De huidige Burgemeester Catshoeklaan is de vroegere trambaan en in Sint-Philipsland ligt nog steeds de de Stationsweg. Topografische kaart uit circa 1950: collectie Marius Broos, Roosendaal.

49. De watertoren bij de buurtschap Sluis. Juist op dit punt draaide in vroegere jaren de tram uit Sint-Philipsland naar links in zuid-westelijke richting de dijk op (rechts in beeld) en reed dan naar het eindpunt bij de veersteiger. Ansichtkaart uit circa 1950: Firma J. Torbijn, Goes, collectie Zeeuws Archief, Middelburg.

50. Niet zo ver van de haven van Anna Jacoba Polder (achter de rug van de fotograaf) stond de na d e oorlog herbouwde Anna Jacoba Hoeve (links). De tramweg lag parallel aan de weg naar de haven. In 1955 reisde Ton Dijkers naar Anna Jacoba Polder om nog een restant van de tram te fotograferen. Dat was een oude (tegen vorst bewapende) waterkolom. De Anna Jacoba Hoeve was destijds een facultatieve stopplaats, maar werd kennelijk ook aangegrepen om nog water te nemen. Wellicht was dat bij het eindpunt zelf (Anna Jacobapolder, tevens haven en steiger) niet mogelijk vanwege het veel te brakke water.

51. Tenslotte nog een kaartje van Sint Philipsland, waarop de Slaakdam, de Rijksstraatweg en de RTM-tramweg zijn te zien. Duidelijk is te zien dat het met auto (of autobus van de BBA) uit Steenbergen naar Anna Jacobapolder veel sneller ging dan met de tram, zeker als je ziet met welke omwegen de tram te maken had. Topografische kaart uit circa 1950: collectie Marius Broos, Roosendaal.

52. Op 9 augustus 1940 fotografeerde Jan Voerman in Anna Jacobapolder locomotief RTM 32, gereedstaand met een tram naar Steen-bergen. Het is nog even wachten op de reizigers die met het pontveer uit Zijpe moeten komen. De samenstelling van de tram bestaat uit een reizigersrijtuig 1e en 2e klasse, een vierassige wagen voor post, bagage- en bestelgoederen en nog een gesloten goederenwagen.

De conducteur wacht op reizigers en de fotograaf. Hij draagt zijn lichtgroene zomeruniform. Vanwege het zeer warme weer zjn de gordijntjes van het rijtuig gesloten. Het stationsgebouw stond links buiten beeld en viel aan het einde van de oorlog in 1944 ten prooi aan beschietingen.

53. De machinist van locomotief RTM 18 in Anna Jacoba Polder lijkt nogal wat belangstelling te trekken van vrouwelijk schoon. Hoogstwaarschijnlijk gaat het echter om zijn vrouw en kinderen, die hem even tussen twee ritten en bijna thuis zijn middagmaaltijd komen brengen. Zoals gebruikelijk reed een machinist, die in Anna Jacoba Polder zijn standplaats had, eerst een retourrit naar Steenbergen. Na terugkomst kreeg hij de gelegenheid om de locomotief opnieuw te voorzien van voldoende water en steenkolen. Tenslotte kreeg hij zelf zijn warme prakkie kant en klaar aangereikt en daarna werd de locomotief weer aangekoppeld voor de tram op de kade, klaar om te vertrekken naar Steenbergen. De foto dateert uit de jaren dertig.

54. Op 19 oktober 1947 fotografeerde Jan Voerman in Anna Jacobapolder het naorlogse diesel-elektrische motorrijtuig AB 422 met een vierassige wagen voor post, bagage- en bestelgoederen, wachtend op reizigers naar Sint Philipsland, Nieuw-Vossemeer en Steenbergen.

55. Anna Jacoba Polder en Zijpe kregen elk in 1900 een heus stationsgebouwtje, dat de oorlog niet overleefde. Als vervanger kwam er in Anna Jacoba Polder een zeer sober uitgevoerd 'wachtlokaal', zie onder. De afmetingen van de beide gebouwtjes zijn mij niet bekend.

56. Het havenstation Anna Jacoba Polder had na de oorlog veel van zijn grandeur verloren. Het mooie stationsgebouwtje van weleer (zie tekening boven) had plaats gemaakt voor een wel zeer armetierig wachtlokaaltje (links in beeld). Het RTM-motorrijtuig M 65 was in de jaren 1947-1948 overgenomen van de Maas-Buurt-Spoorweg (MBS) en in eigen beheer verbouwd. Het staat met een enkele goederenwagen gereed voor het opnemen van de nog schaarse bootreizigers, wat bagage en/of stukgoederen.

57. Zowel tijdens als na de oorlogsjaren ging bij de RTM het vervoer van suikerbieten op de oude voet door. Met de boeren waren immers langlopende contracten afgesloten voor de jaarlijkse levering van een aantal hectaren suikerbieten. In het belang van de voedselvoorziening lieten de Duitsers dat vervoer aanvankelijk ook ongemoeid. Pas toen de schaarste aan scheepslading steeds meer voelbaar werd, stagneerde dat in 1944. Na de bevrijding herstelde het bietenvervoer zich in een ijltempo. Boven en onder een paar plaatjes van de drukke overslag tussen Zijpe en Anna Jacoba Polder van de hand van Jan Voerman in 1948.

58. Zowel tijdens als na de oorlogsjaren ging bij de RTM het vervoer van suikerbieten op de oude voet door. Met de boeren waren immers langlopende contracten afgesloten voor de jaarlijkse levering van een aantal hectaren suikerbieten. In het belang van de voedselvoorziening lieten de Duitsers dat vervoer aanvankelijk ook ongemoeid. Pas toen de schaarste aan scheepslading steeds meer voelbaar werd, stagneerde dat in 1944. Na de bevrijding herstelde het bietenvervoer zich in een ijltempo, totdat het in 1953 niet meer werd opgepakt na de watersnoodramp.

59. Een opname vanuit de lucht van de haven Anna Jacoba Polder in februari 1953. Van links (boven) rijdt de tram langs de Noordweg naar de haven. Voorzover zichtbaar op de foto zijn er sporen aangeduid. De schade aan de haveninstallaties was groot. Geen enkel gebouw stond toen nog overeind.

60. Zowel in Anna Jacoba Polder als in Zijpe stond een RTM-stationsgebouw in dezelfde uitvoering. Omdat mij geen plaatje van Anna Jacoba Polder in de hoogtijdagen bekend is, neem ik mijn toevlucht tot dat van Zijpe, dat juist achter de dame links van het groepje in Zeeuwse klederdracht is te zien. Ansichtkaart uit circa 1912.

61. In februari 1953 werd het zuidwesten van Nederland getroffen door een zware watersnoodramp. De foto toont de haven van Zijpe met daaromheen de sporen van de RTM. Legervrachtauto's zijn aan land afgezet voor het verlenen van allerlei en voedsel. De foto is gemaakt vanuit de enige helikopter die het leger destijds rijk was. De haven van Zijpe ligt linksboven in beeld. Midden boven in de foto is het tramspoor te zien, waarop de tram in het hier voorgaande beeld juist vetrekt. Foto uit 'De Tramkoerier' (RTM), collectie Gemeentearchief Schouwen-Duiveland, 1953.

62. De watersnoodramp van 1 februari 1953 betekende het definitieve einde van de tram op het schiereiand. Het kostbare herstel van de vele vernielingen langs de hele lijn woog absoluut niet op tegen de lage baten die de exploitatie van de RTM al sinds jaar en dag opleverde. Voor alleen het vervoer in de campagnetijd was de vrachtauto vanaf het boerenland naar de fabriek een goed alternatief voor alle partijen (boer, tram en fabriek). De havens van Zijpe en Anna Jacoba Polder bleven nog jaren in gebruik voor het vervoer vanreizigers als goederen over de weg, totdat elke plaats in Zeeland bereikbaar via allerlei dammen en nieuwe autowegen. Een beeld uit Google Earth toont de hedendaagse toestand van de haven van Anna Jacoba Polder. Nog steeds is er een schaarse scheepvaart verkeer, niet als verbinding tussen de vroegere eilanden, maar louter uit plezier.