Geschiedenis spoorwegen
in en om
Roosendaal

 
Niets uit deze website mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van kopie, op digitale of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van auteur en/of webmaster.
 

Per tram van Kruisland naar Steenbergen (deel 2)

 
Dit verslag is bedoeld om in woord en beeld enig inzicht te geven, hoe en waar de tram van de Zuid-Nederlandsche Stoomtramweg-Maatschappij (ZNSM) reed, op weg van Gastelsveer naar Kruisland (deel 1) en Steenbergen (deel 2).
 
 
Terugkijkend vanaf de Brugweg naar de beeldbepalende kerken van Kruisland wordt dit gezicht in latere dagen flink vertroebeld door een loods en antennes voor de in de jaren zestig volop in zwang komende televisies. Dertig jaar eerder zagen tramreizigers vanuit hun rijtuig beslist een landelijker beeld. Het standpunt van de fotograaf is rechts van de weg, waar vroeger ook de tram reed en nog altijd de ruimte vrij is gebleven. De foto dateert van 17 oktober 1976.
 
 
Gezicht vanaf de Brugweg naar het dorp Kruisland met rechts tussen weg en bomen het vroegere tracé van de tramweg, 5 november 2020.
 
 
Gezicht vanaf de Brugweg naar het dorp Kruisland met rechts tussen weg en bomen het vroegere tracé van de tramweg, 5 november 2020.
 
 
Komend vanaf Kruisland staat aan je rechterhand, kort voor de Lange Brug, de eeuwenoude boerderij met de naam 'Darinchuijsen', 25 oktober 1987.
 
 
Kort na de passage van de Lange Brug (over de Tuimelaarskreek) zie je aan je linkerhand een woonhuis, dat vroeger ook als café dienst deed. De tram draaide keurig met de op de foto zichtbare brug en het fietspad mee, 9 oktober 2020.
 
 
Vervolgens ging (en gaat) de hoofdweg geruisloos over in de Princenbosseweg en boog (en buigt) naar het zuiden af in de richting Wouw. De tram ging echter rechtuit en reed de Brugweg in (rechts op de foto). De boerderij heeft de naam ''t Haantje', maar eigenlijk is dit de naam van een buurtschap iets verderop in de Boonhilse Polder, 9 oktober 2020.
 
 
In een foto uit Google Earth is de eerste wisselplaats van de ZNSM in de Boonhilsepolder getekend. Omdat er naast de weg geen plaats was, kocht de ZNSM van een aanliggende eigenaar een stuk land om daar een wisselplaats annex laad- en losplaats aan te leggen. Rijdend in de richting Steenbergen werd na de wisselplaats de linkerzijde van de weg met de naam Boonhil gevolgd.
 
 
Op 9 november 1923 ontspoorde op de Brugweg een bietentram, komende vanaf de wisselplaats en rijdende naar het Gastelsveer. Het bericht in de Roosendaalse krant met de naam 'De Grondwet' spreekt voor zich. De plaatselijke jeugd stond er natuurlijk met de neus bovenop. Aangezien ze tijdens de opname allemaal bewogen, is op deze plaats het krantenbericht geplakt. Achter de locomotief is de grote en hoge schuur van boerderij ''t Haantje' uit 1911 te zien en verderop het huis bij de Lange Brug.
 
 
Ongeveer 500 meter verderop naar het noorden werd de Kruisbeek gepasseerd via een apart gelegen brug aan de westzijde van de nog onverharde weg. Jaren na de opheffing van het trambedrijf is de wegbrug vernieuwd en hoger gelegd, maar daarbij verdween het tracé van de tram deels onder het talud. De bermsloot kon echter blijven liggen op de plaats, waar deze in 1892 naar toe was verlegd om de brug voor de tram te kunnen aanleggen. Alleen vanuit de lucht is het voormalige tracé nog goed te herkennen.
 
 
Gezicht op 9 oktober 2020 vanuit het zuiden op de brug over de Kruisbeek. Links lag, parallel aan de sloot, het tracé van de tramweg, vergelijk de foto vanuit de lucht.
 
 
Gezicht vanuit het noorden op de brug over de Kruisbeek, 5 november 2020. Rechts van de weg, deels op de huidige verharding en mooi parallel aan de sloot, lag het tracé van de tramweg, vergelijk de foto vanuit de lucht.
 
 
Weer ongeveer 500 meter verderop naar het noorden boog de tramweg naar het westen af. Om een vloeiend verloop van de boog te kunnen krijgen, moest een stukje grond worden aangekocht, dat nog altijd zichtbaar in het veld aanwezig is.
 
 
Bij gebrek aan een foto vanuit de lucht, waarop de plek van een vroegere laad- en losplaats is te zien, nemen we onze toevlucht tot de topografische kaart van 1901. Bij de pijl lag aan de noordzijde van de weg een laadplaats voor suikerbieten. Tot voor enkele jaren was het perceel nog steeds in het veld te zien. Vanuit het hoofdspoor aan de zuidzijde van de weg was het spoor op de laad- en losplaats bereikbaar vanuit het westen en het oosten. Het poldergebied tussen 'De Vierhoevensche Watergang' in het zuiden, 'De Naauwe Beek' in het noorden en 'De Beek' in het oosten kreeg in 1892 met de tram een uitstekende aan- en afvoermogelijkheid van meststoffen en landbouwproducten.
 
 
De nagenoeg haakse bocht in de weg met de naam 'Boonhil' werd in 1892 in het belang van de tram in een vloeiende boog gelegd. Uit het verleden van de 'Boonhil' is samensteller dezes slechts één, hieronder opgenomen, foto uit circa 1940 bekend. Op deze foto uit Google Earth is de plek van de opname en de beeldhoek ervan ingetekend. Hemelsbreed is de afstand tussen fotograaf en boerderij zo'n vijfhonderd meter.
 
 
De tram reed hier vroeger rechts in de brede grasberm, terwijl de telefoonpalen links van de weg staan. Heel in de verte, links, staat de boerderij (huis en schuur) en dat pand was de sleutel voor de plaats van de fotograaf bij het maken van deze opname rond 1940.
De 'Boonhil' bleef tot minstens de jaren zestig onverhard. Bij nat najaars- en winterweer zal het voor paarden een zwaar werk zijn geweest om karren en wagens door het gebied te trekken. De tram had daarmee geen moeite, maar moest het in de jaren dertig afleggen tegen het opkomende vervoer met vrachtauto's en autobussen. De boerderij, links in beeld, is dus nog tot op de dag van vandaag aanwezig.
 
 
Gezicht vanuit de verte op de boerderij, zoals die ook op de foto uit circa 1940 (hierboven) al bestond, 5 november 2020.
 
 
Uit de Boonhilse Polder komend bleef de tram keurig links van de weg rijden, totdat de 'Rode Brug' werd bereikt. Deze brug lag over het water tussen 'De Roode Weel' en de 'Wiel van de Drenkhoos'. Evenals bij de brug over de Kruisbeek week de tram naar links uit om het water te kruisen via de apart van de weg liggende trambrug, aangeduid als de 'Rode Brug'. Kort erop volgde een nagenoeg haakse bocht naar rechts, die ongetwijfeld tot heel wat geknars van de wielen van de tramrijtuigen en wagens zal hebben geleid.
 
 
Na de passage van de 'Rode Brug' reed de tram weer keurig links van de weg totdat de 'Overval' werd bereikt. Hier sloot de weg uit de Boonhil aan op de 'Kruislandsche Polderdijk' (naar rechts) en 'Afgeslechte Dijk' (naar links). De tram werd via een glooiend tracé, dat nog steeds in het veld herkenbaar is, naar de zuidzijde van het dijktalud geleid. In westelijke richting ging het op Steenbergen aan. Het huidige fietspad is zowat helemaal op het voormalige tramwegtracé langs de 'Afgeslechte Dijk' (tevens N 641) gelegd.
 
 
Kijkend vanaf het kruispunt met de 'Afgeslechte Dijk' naar beneden, kwam in vroeger dagen een tram uit de Boonhil 'naar boven' via een glooiend tracé, zoals voorgesteld met de witte lijn, 5 november 2020.
 
 
Komend vanuit de Boonhil bleef de tram aan de zuidzijde van de 'Afgeslechte Dijk' rijden, op de plaats waar nu rechts achter de bomen het fietspad ligt. De fotograaf staat met de rug naar Steenbergen en kijkt op 5 november 2020 n de richting van het kruispunt met de Boonhil.
Overigens moest de ZNSM destijds (in 1892) het hele dijklichaam van de 'Afgeslechte Dijk' aankopen om een tramweg te kunnen aanleggen op slechts (circa) een tiende van de totale breedte. Dat betekende een behoorlijke investering, die de ZNSM nog enigszins rendabel wist te maken door de brede noordzijde van de dijk in bouwpercelen te verkopen aan gegadigden, waaronder zich ook een aantal personeelsleden meldden.
Dit alles was echter niet genoeg om alles te verkavelen, zodat de maatschappij aan de noordzijde van de dijk zelf twee-onder-één kaphuisjes liet bouwen om te verhuren. Menig Steenbergenaar begon hier aan de 'Afgeslechte Dijk' zijn eerste huwelijksjaren om vervolgens elders een eigen woning te (laten) bouwen of het huurhuisje te kopen van de ZNSM. Vooral personeelsleden deden dit, waarschijnlijk onder gunstiger voorwaarden.
Hoe dan ook, de ZNSM was mede actief als onroerend-goed exploitatie-maatschappij, hetgeen misschien nog wel meer in het laatje bracht dan de schaarse aantal reizigers en tonnage aan goederen. Overigens zijn de huidige woningen stuk voor stuk ontstaan uit het samenvoegen van die twee-onder-één kaphuisjes van de ZNSM.
 
 
Aan de oostzijde van het huidige Steenbergen ligt heden ten dage een autoweg (Dinteloordseweg / Rondweg-Oost), waarop de oostelijke in- en uitvalsweg (Nassaulaan) van het stadje is aangepast. Zo is er nu niet veel meer van het vroegere tramwegtracé te herkennen. Pal tegen de buitenste vestingwerken lag het depot van de ZNSM, waar alle trams naar en van Steenbergen met het personeel hun thuisbasis hadden.
 
 
Mede dankzij het nabijgelegen kerkhof op de voormalige vestingwallen is de plaats van het vroegere depot van de ZNSM deels intact gebleven en in gebruik als parkeerterrein voor auto's. In de foto uit Google Earth zijn de gebouwen en sporen ingetekend.
 
 
Een tekening van het hele complex, dat pas in 1895 is gebouwd, geeft duidelijkheid over de bestemming van de gebouwen. Hoe lang het na 1937 nog heeft bestaan en in welke hoedanigheid is mij niet bekend.
 
 
Vervolgens reed de tram via de huidige Nassaulaan, die na een flauwe bocht overgaat in de Kruispoort(straat), in de richting van de Grote Kerk. Om vanuit de Kruispoort vóór de kerk (via het Kerkplein) langs naar de Grote Kerkstraat te kunnen rijden, moest de ZNSM een stukje van het kerkhof aankopen en een nieuwe muur (in een boogvorm) laten zetten.
 
 
Links: Eenmaal op weg met de tram naar de westzijde van Steenbergen reed je nog enkele tientallen jaren lang door landelijk gebied, omdat de vestingwallen aan de zuidoostzijde van Steenbergen tot ver in de twintigste eeuw onbebouwd bleven.
Rechts: Deze ansichtkaart is ongeveer ter hoogte van de kerk van de Nederlands Hervormden, opzij van het kerkhof, gemaakt. De fotograaf kijkt terug in oostelijke richting en ziet in de verte een grote boerderij die ook op de ansichtkaart links is te ontwaren.
 
 
De twee geschakelde villa's aan de Nassaulaan, zoals die op vorenstaande ansichtkaart links zijn te zien, bestaan nog steeds, al maken de op 5 november 2020 in herfsttooi zijnde bomen er een minder duidelijk plaatje van. De fotograaf staat ongeveer op het vroegere tracé van de tramweg, dat nu als fietspad in gebruik is.
 
 
Iets verder naar het centrum dan op vorenstaande ansichtkaart rechts, zijn we al dichtbij het 'station van de stoomtram', juist rechts buiten beeld.
 
 
Nog iets verder naar het centrum dan op vorenstaande ansichtkaart rechts, zien we rechts het 'station stoomtram', dat gevestigd was in een al bestaand pand.
 
 
Om vanaf het Kerkplein vóór de kerk naar de Grote Kerkstraat te kunnen rijden, moest de ZNSM een stukje van het kerkhof aankopen en een nieuwe muur (in een boogvorm) laten zetten.
 
 
Tweemaal de muur uit 1892 in beeld, links en rechts vanaf het Kerkplein. Duidelijk is de fraaie, omhoog lopende boog te zien die de ZNSM moest maken om naar de westzijde van het stadje te kunnen rijden. Meer dan eens moest de machinist extra stoom bijzetten en waren de exhaustslagen van de locomotief tot op verre afstand te horen, 22 april 2020.
 
 
Gezicht vanaf het Kerkplein op de muur uit 1892 met de kerk van de Nederlands Hervormden in beeld, 22 april 2020.
 
 
Links: Op 1 oktober 1907 maakte G. de Hoog (namens Monumentenzorg, nu Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed) vanuit de Grote Kerkstraat een foto van de kerk, waarop de tramrails vanaf het Kerkplein naar de westzijde van Steenbergen goed zijn te zien.
Rechts: Ruim een eeuw later is er aan dit beeld niet zoveel gewijzigd. Alleen de rails van de ZNSM zijn al 83 jaar geleden verdwenen, 22 april 2020.
 
 
Een beeld van de Grote Kerkstraat in de jaren dertig met de beeldbepalende kerk.
 
 
Een beeld rond de eeuwwisseling. vanaf de Markt op de Grote Kerkstraat.
Ansichtkaart uit circa 1900, collectie F. van den Kieboom, Steenbergen, ontleend aan website www.wijkregistersteenbergen.nl
 
 
Draaide de toerist zich vanaf de Markt een halve slag om, dan keek hij in de Kaaistraat en zag hij rechts het in classicistische stijl gebouwde stadhuis, dat in de nacht van 15 op 16 september 1936 grotendeels afbrandde.
 
 
Inmiddels is de toerist het gemeentehuis aan de Kaaistraat voorbij en kijkt hij nog eens om.
 
 
Inmiddels is de toerist het gemeentehuis aan de Kaaistraat een stukje verder voorbij en kijkt hij nog eens om.
 
 
Aan het einde van de Kaaistraat lag de wisselplaats voor de ZNSM. Daar kon een locomotief omlopen en met een tram terugkeren naar Kruisland, Gastelsveer of Roosendaal. Niet voor niets werd dit punt tot 1900 in de dienstregeling "Einde'' genoemd.
 
 
Nogmaals een blik op de situatie in de Kaaistraat, waar de wisselplaats voor de ZNSM begon en uitliep op de weg naar Halsteren. Ansichtkaart uit circa 1900, collectie P. Damen, Steenbergen, ontleend aan website www.wijkregistersteenbergen.nl
 
 
In vergelijking met de vorige ansichtkaart staat de fotograaf van deze ansichtkaart ongeveer op dezelfde plaats, alleeen bijna een halve slag gedraaid kijkt hij in westelijke richting. Links ziet hij het einde van de wisselplaats en de uitloop van de sporen naar de Kade. Ansichtkaart uit circa 1900, collectie P. Damen, Steenbergen, ontleend aan website www.wijkregistersteenbergen.nl
 
 
Iets terug in oostelijke richting in de Kaaistraat ziet de fotograaf ook het fraaie postkantoor aan zijn rechterkant. De wisselplaats is nog maar amper te zien, maar wel in de verte het hotel-café-restaurant van M. Franken (gebouw met vier ramen boven).
 
 
Iets terug in het oostelijke richting in de Kaaistraat ziet de fotograaf ook het fraaie postkantoor aan zijn rechterkant. De wisselplaats is nog maar amper te zien, maar wel in de verte het hotel-café-restaurant van de wed. M. Franken (gebouw met vier ramen boven).
 
 
De stoomdrukkerij, boek- en papierhandel afficheerde zich wel heel nadrukkelijk op de gevel.
 
 
Aan het einde van de Kaaistraat werd het traject van de ZNSM per 30 augustus 1899 verlengd tot Halsteren (Vogelenzang), waar aansluiting was naar Bergen op Zoom via de lijn van de 'Stoomtramweg-Maatschappij Antwerpen - Bergen - Tholen' (ABT).
Nog geen jaar later, op
30 april 1900, kreeg de ZNSM in Steenbergen gezelschap van de 'Rotterdamsche Tramweg-Maatschappij' (RTM), die haar lijn Anna Jacoba Polder - Zijpe - Steenbergen in dienst nam. Twee maanden later, 1 juli 1900, ontstond in Steenbergen een aansluiting op de RTM voor het vervoer van suikerbieten per tram vanuit Schouwen-Duiveland naar enkele suikerfabrieken in West-Brabant.
 
 
In 1900 ontstond bij de wisselplaats in de Kaaistraat een complexe sporenligging op het kruispunt met de Kade.
Er waren vier mogelijkheden:
1. Vanuit het westen kon de RTM de Kaaistraat inrijden en daar op de wisselplaats een tram met suikerbieten overgeven aan de ZNSM.

2. De RTM kon met een tram suikerbieten naar het zuiden rijden tot op het kopspoor langs de Kade en die tram opdrukken op het spoor naar de suikerfabriek in Steenbergen (rijdend in noordelijke richting).
3. De ZNSM kon met een tram suikerbieten naar het zuiden rijden tot op het kopspoor langs de Kade en die tram opdrukken op het spoor naar de suikerfabriek in Steenbergen (rijdend in noordelijke richting).
4. Alleen de ZNSM kon vanuit Halsteren naar Steenbergen rijden of omgekeerd. Dat gebeurde dan via het spoor dat aan de oostzijde van de weg naar het zuiden lag (en parallel aan het kopspoor langs de Kade).
 
 
Pal tegenover de Kaaistraat lag het hotel-café-restaurant van de weduwe M. Franken (gebouw met vier ramen boven). Van rechts (komend uit het westen) reed de RTM of naar de wisselplaats in de Kaaistraat of naar het kopspoor links van de schutting. Rechts daarvan staat locomotief ZNSM met een reizigerstram te wachten op het vertrek naar Steenbergen (centrum) en verder. Kennelijk moesten hier bestelgoederen worden gelost of geladen. Op de achtergrond ligt de plaatselijke gasfabriek.
 
 
Vanuit hetzelfde standpunt is de situatie ter plaatse goed te zien. Rechts reed de RTM van en naar het pontveer Anna Jacobapolder - Zijpe. Uit Halsteren passeerde je eerst de plaatselijke gasfabriek, eer je in Steenbergen kon uit- of overstappen. De foto is gemaakt tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918), getuige de militairen op de stoep voor het hotel-café-restaurant van de weduwe M. Franken, dat inmiddels een stuk is uitgebreid.
 
 
Nogmaals een ansichtkaart vanuit hetzelfde standpunt, maar nu in de jaren twintig.
 
 
Vanaf het balkon van hotel-café-restaurant Aarden (zie onder) had je een goed uitzicht op de sporen in zuidelijke richting. Uiterst links staat een ketelwagen op het spoor tussen de RTM en de ZNSM (Kaaistraat). Ernaast staan een paar rijtuigen op dit spoor van waaruit de suikerfabriek is te bereiken (linker) of het spoor (rechter) naar het pontveer Anna Jacobapolder - Zijpe. Beide sporen worden gekruist door het spoor van de ZNSM naar en van Halsteren.
 
 
Terugkijkend vanaf het spoor naar en van Halsteren zien we rechts het hotel-café-restaurant Aarden en links dat van Franken.
 
 
Kijkend vanuit de Kaaistraat ligt links het spoor naar en van Halsteren en rechts naar en van het pontveer Anna Jacobapolder - Zijpe. Beide sporen worden nog gekruist door andere sporen, zie tekening.
 
 
In vergelijking met de vorige ansichtkaart staat de fotograaf nu ter hoogte van het laatste wissel in de Kaaistraat en kijkt hij uit op de beide naar links afbuigende sporen. Het ene is het spoor naar en van Halsteren en het andere eindigt in een kopspoor om van daaruit naar of van de suikerfabriek of naar en van de veerpont Anna-Jacobapolder te kunnen rijden.
Via het naar rechts afbuigende spoor kunnen trams rechtstreeks naar of van de veerpont Anna-Jacobapolder. Vaag is te zien dat dit spoor wordt gekruist door het spoor vanaf het kopspoor naar of van de suikerfabriek.
Ansichtkaart uit circa 1935, collectie P. Damen, Steenbergen, ontleend aan website www.wijkregistersteenbergen.nl
 
 
In latere jaren zijn de beide horecagelegenheden aan en tegenover de Kaaistraat flink aangepast en vernieuwd, links dat van Aarden, later Van Tilburg, en rechts dat van Aarden. Niets herinnert meer aan vroeger, toen de ZNSM naast een houten hekje stopte dat de sporen langs de Kade afsloot en in latere jaren een stenen schuitting werd, zie afbeelding hieronder. Ansichtkaart uit circa 1960.
 
 
Komend vanuit Halsteren staat een tram van de ZNSM op de Kade. De 'sporendriehoek' ligt in de verte bij de bebouwing. Rechts ligt nog deels zichtbaar het kopspoor langs de Kade. De locomotief van de tram is maar amper zichtbaar, toch zal het de bedoeling zijn dat de tram vertrekt naar de wisselplaats in de Kaaistraat. Er zijn dan twee mogelijkheden: 1. Of de locomotief zal 'kopmaken' en terugrijden naar Halsteren, 2. Of de locomotief rijdt met de tram naar het depot aan de oostzijde van Steenbergen of verder.