Geschiedenis spoorwegen
in en om
Roosendaal

 
Niets uit deze website mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van kopie, op digitale of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van auteur en/of webmaster.
 

Per tram van Gastelsveer naar Steenbergen

 
Dit verslag is bedoeld om in woord en beeld enig inzicht te geven, hoe en waar de tram van de Zuid-Nederlandsche Stoomtramweg-Maatschappij (ZNSM) reed, op weg van Gastelsveer naar Steenbergen.
 
 
Het tramwegknooppunt bij het Gastelsveer was vanaf 1893 meerdere malen per dag het levendige overstappunt van reizigers uit en naar Oud Gastel en Oudenbosch, uit en naar Roosendaal, uit en naar Kruisland en Steenbergen (vanaf 1900 ook met de RTM uit en naar Schouwen-Duiveland) en vanaf eind 1906 uit en naar Willemstad. Mocht de aansluiting enige vertraging hebben of moest je wachten op een aansluitende tram, dan bood het café Gastelsveer je enige soelaas.
De tekening spreekt haast voor zich. Tot 1906 konden er nog geen (goederen)trams rechtstreeks naar en van Kruisland rijden en was het steeds overstappen. Pas in 1911 kwamen er ruimere faciliteiten op de Gastelsedijk Zuid en konden er zelfs drie trams uit verschillende richtingen naast elkaar staan.
Opzienbarend is echter dat er destijds nauwelijks foto's zijn gemaakt of bewaard zijn gebleven, zelfs geen ansichtkaart. En dat op zijn zo'n tramwegknooppunt...!
 
 
Het ligt voor de hand om te veronderstellen dat het bord boven de deur, waarop in 1975 de tekst ‘café P. Moerings tel. 290’ staat, onder verschillende verflagen nog de tekst ‘Station Stoomtram Gastelsveer’ draagt. Het was destijds nog maar 40 jaar geleden, dat het café de functie voor tramreizigers had verloren. De foto is gemaakt op 10 mei 1975.
 
 
Toch stopte er in 1979 nog altijd elk uur een autobus van de 'N.V. Brabantsche Buurtspoorwegen en Autodiensten' (BBA), die in 1934 was geboren als opvolger van de zes tramwegmaatschappijen in Noord-Brabant. Zij reed nog steeds tussen Breda en Steenbergen, via Etten, Hoeven, Oudenbosch, Oud Gastel en Kruisland, precies zoals de ZNSM dat eerder deed. De foto is gemaakt op 13 mei 1979.
 
 
Had de fotograaf van de autobus 72 jaar eerder, dus op 26 juli 1917, op deze plek gestaan, dan had hij Koningin Wilhelmina gezien, die een bezoek had gebracht aan het Korps Pontonniers, bezig met het oefenen in het leggen van een (provisorische) schipbrug naast de draaibrug bij het Gastelsveer. Enkele hoge militairen hielpen toen de koningin bij het verlaten van het laaggelegen terrein, op weg naar haar auto. Links ligt de verbindingsboog vanuit Kruisland naar het tramwegemplacement op de Gastelsedijk Zuid bij het Gastelsveer. Foto Persbureau Holland, collectie ‘Het Geheugen van Nederland’.
 
 
Met op de achtergrond de boerderij op de Kruislandse oever marcheert op 26 juli 1917 een compagnie militairen over de zojuist gelegde (provisorische) schipbrug van Oud Gastel naar Kruisland. Rechts buiten beeld ligt de brug van de ZNSM en recht vooruit is de aloude boerderij met schuren te zien. Koningin Wilhelmina (in witte kledij) aanschouwt het geheel vanaf de westelijke oever. Foto Persbureau Holland, collectie ‘Het Geheugen van Nederland’.
 
 
De brug, die in 1892 over de Roosendaalsche en Steenbergsche Vliet was gebouwd, werd in het najaar van 1944 opgeblazen. Op de vroegere landpijlers en de middenpijler werd in 1947 een baileybrug gelegd, zodat de oude oost-west-verbinding in ere kon worden hersteld. Deze noodbrug bleef dienst doen totdat in 1983 de nieuwe Commissaris Van der Hartenbrug met aansluitende wegen in gebruik werd genomen. Van de restanten van de oude brug van ZNSM bleef niets over, mede ook omdat er een veel bredere Vliet moest komen in het verlengde van het nieuwe Mark-Vlietkanaal. De foto in noordelijke richting dateert van 13 mei 1979.
 
 
Nogmaals de vroegere middenpijler en landpijlers van de ZNSM in beeld, maar nu in zuidelijke richting op 10 mei 1979.
 
 
Tot slot nogmaals het café Gastelsveer met baileybrug, circa 1970, een impressie van schilder Jos Aanraad.
 
 
Een foto uit circa 1910 laat vanaf de zuidoostzijde de oude ongelijkarmige draaibrug zien, dus vanaf de Gastelse oever. Een schip onder zeil is vanuit Steenbergen onderweg naar Roosendaal. De brugwachter had zijn woonhuis aan de noordwestzijde van de brug, zoals links is te zien. Bij het opblazen van de brug in 1944 werd deze ook verwoest en niet meer opgebouwd, dit in tegenstelling tot de vele decennia oude boerderij aan de zuidwestzijde van de brug. Na 1945 werd deze herbouwd, zoals op de vorige plaat is te zien.
 
 
De jongedames Lien en Net Moerings, dochters van de eigenaar van het café ‘Station Stoomtram Gastelsveer’ poseren in 1935 met twee van hun vriendinnen op de brug van de ZNSM, waarop in het midden het tramspoor ligt. Gewoonlijk was de brug bijna alleen het domein van het wegverkeer, behalve wanneer er een tram moest passeren. Rechts staat de woning van de brugwachter. De foto dateert uit circa 1935.
 
 
De tramweg vanaf Roosendaal en vanaf Oud Gastel lag steeds rechts van de weg, maar voorbij de brug bij Gastelsveer ging die naar links van de huidige Stoofweg. Halverwege de brug en het kruispunt Holderbergsedijk - Kleine Bolspolder ging de tramweg in een boog naar links om vervolgens precies in het verlengde van de Stoofweg na dat kruispunt uit te komen.
De Holderbergsedijk, die destijds nog altijd als binnendijk fungeerde bij hoog water van de Roosendaalsche Vliet, werd doorsneden met een eigen dijkcoupure, pal naast die van de weg. Tot op de dag van vandaag is de zuidelijke steunmuur van de dijkcoupure voor de ZNSM nog altijd aanwezig. Overigens is ook de noordelijke muur van de coupure in de dijk naast de Kleine Bolspolder nog blijven staan.
 
 
Wat in de tekening hierboven is voorgesteld, staat nu geprojecteerd in een foto uit Google Earth. In de jaren tachtig werd bij de aanleg van het Mark-Vlietkanaal ook de Roosendaalsche Vliet behoorlijk verbreed en rechtgetrokken.
 
 
Komend vanaf de brug reed de tram destijds parallel aan de sloot rechts in beeld, terwijl er naast de weg nog een kopspoor lag voor het laden of lossen van goederen (zie tekening hierboven). De foto dateert van 14 oktober 2017.
 
 
Een tiental meters verder in de richting Kruisland komt de dijkcoupure in de Holderbergsedijk in beeld. De zuidelijke steunmuur is nog steeds aanwezig. De andere steunmuur stond zowat op de plaats van de boom links. De coupure was net breed genoeg om een tram met wat ruimte aan weerszijden doorgang te geven, dus ongeveer 2,50 meter. In de verte is het café Gastelsveer te zien. De tram kruiste na de dijkcoupure de weg en reed dan met een boog (van hieruit gezien) naar de rechterzijde van de weg en vervolgens naar de brug (zie kaart en foto uit Google Earth). De foto is gemaakt op 18 februari 2015.
 
 
Komend vanaf de brug passeerde de tram de dijkcoupure in de Holderbergsedijk, waarvan de nog behouden gebleven zuidelijke steunmuur dringend aan een restauratiebeurt toe is en eigenlijk op de gemeentelijke Monumentenlijst thuishoort. De foto dateert van 14 oktober 2017.
 
 
Komend vanaf de brug reed de tram destijds in één rechte lijn langs de dijkcoupure naar de linkerzijde van de Stoofweg, waar nog steeds een brede berm aanwezig is, parallel aan de rand van het later gelegde asfalt (zie tekening hierboven). De foto dateert van 14 oktober 2017.
 
 
Komend vanaf de brug reed de tram destijds in één rechte lijn langs de dijkcoupure naar de linkerzijde van de Stoofweg, waar nog steeds een brede berm aanwezig is, parallel aan de rand van het later gelegde asfalt (zie tekening hierboven). De foto dateert van 14 oktober 2017.
De Stoofweg gaat een halve kilometer voorbij de dijkcoupure in de Holderbergsedijk op in de N 641, aangelegd in de jaren tachtig in aansluiting op de nieuwe brug uit 1985 (Commissaris van der Hartenbrug) over de Roosendaalsche Vliet. Ruim 600 meter verderop houdt de Stoofweg en gaat na een bocht naar links op in de Molenstraat.
 
 
De tram reed destijds het boerderijtje aan de Stoofweg 8 elke dag voorbij, maar beiden hebben de tand des tijds niet doorstaan.
De foto is gemaakt op 24 september 1989 (in de richting van het Gastelsveer). Het pand stond aan de zuidzijde van de weg, circa honderd meters voor de bocht naar links in de richting Kruisland.
 
 
Na de bocht naar links (vanuit Gastelsveer) gaat de N 641 nagenoeg geruisloos over in de Molenstraat, als toegangsweg tot Kruisland uit het oosten. Aan de linkerkant van de weg, ongeveer ter plaatse van het fietspad, reed vroeger de tram het dorp Kruisland binnen. Nogmaals volgt een bocht naar rechjts en één naar links, waarna de situatie op de foto hierboven in beeld komt. De eerstvolgende foto na de foto uit Google Earth (met plattegrond) is gemaakt voorbij de bocht in de verte (op deze foto). Daartussen lag dan aan de linkerzijde van de weg een wisselplaats met een extra zijspoor. Deze foto is gemaakt op 9 oktober 2020.
 
 
De foto uit Google Earth is een kwart slag tegen de wijzers van de klok in gedraaid, zodat het noorden naar links wijst. De ZNSM had bij de aanleg in 1892 een parallel aan de weg liggend stuk grond gekocht, vanuit Oud Gastel naar Kruisland aan de linkerkant. Daarop werd een wisselplaats met een extra zijspoor gelegd. Deze wisselplaats stond bekend als 'Wissel Testers'. Kennelijk was dat de naam van de agent van ZNSM voor het goederenvervoer ter plaatse. Bij de wisselplaats was gelegenheid voor laden en/of lossen van massagoed tussen tramwagen en paard met kar. De andere wisselplaats lag in de Brugweg (kort bij de markt) en heette 'Wissel Matthijssen'.
In de dienstregeling van de ZNSM werd 'Wissel Testers' overigens niet als zodanig aangeduid, maar als ''t Hoekje'. Misschien lag er
in de buurt een café met deze naam, vandaar de naam van deze facultatieve halte. Bij een facultatieve halte werd alleen gestopt, wanneer een reiziger tijdig de conducteur had ingelicht of zijn hand had opgestoken, zodat de machinist ter plaatse kon stoppen.
 
 
De foto vóór de plattegrond uit Google Earth is gemaakt kort vóór de bocht in de verte. Vanuit Oud Gastel draait de Molenstraat tot tweemaal toe in flauwe bogen naar links en rechts. Dit is de laatste bocht. Aan de rechterkant van de weg, ongeveer ter plaatse van het fietspad, reed vroeger de tram het dorp Kruisland binnen. De foto is gemaakt op 4 augustus 2019. Vanaf deze plaats lag een paar honderd meter terug aan de rechterzijde van de weg een wisselplaats met een extra zijspoor.
 
 
In 1935 stond de fotograaf iets terug in de richting Kruisland en maakte deze plaat van het kruispunt van de Molenstraat met het wegje recht vooruit, dat onder de naam Drietak bekend staat en een korte verbinding vormt met de daarachter gelegen Molenweg.
 
 
Deze plaat uit 1935 is ook in een groter blikveld beschikbaar. Dan krijg je een nog betere indruk van de fraaie en landelijke omgeving. Zowel de Molenstraat als de Molenweg danken hun naam aan de molen in beeld.
 
 
In 2020 staat de fotograaf enkele tientallen meters terug in de richting Kruisland en maakt deze plaat van het kruispunt van de Molenstraat met het wegje recht vooruit, dat onder de naam Drietak bekend staat en een korte verbinding vormt met de daarachter gelegen Molenweg. Ter hoogte het fietspad, midden op de foto, reed vroeger de tram het dorp Kruisland binnen. Veel is gewijzigd, maar nog altijd staan rechts de beide huizen in het gelid, hoewel sterk verbouwd, als 85 jaar geleden. Verder is op de achtergrond aan de Molenweg nog een huisje te zien, dat een verbouwing is van dat in 1935. De foto is gemaakt op 4 augustus 2019.
 
 
Voor een tram waren de vier flauwe bochten in de Molenstraat ideaal om op snelheid te blijven rijden. Op de foto uit Google Earth is het straatje met de naam Drietak en uiterst rechts de Molenweg goed te zien.
 
 
Verder in de Molenstraat zien we in de verte links de kerk van de Nederlands Hervormden oprijzen en rechts de Sint-Georgiuskerk van de Rooms-Katholieken. De tram reed in één rechte lijn naar de Markt. De foto dateert uit de jaren dertig.
 
 
Naarmate een passant de Markt naderde, ziet hij aan de huizen ook meer uitstraling van rijkdom. Kijkend in oostelijke richting ziet hij aan de rechterkant van weg de tramrails liggen. Links in beeld staat een rijtuigje (in die dagen een 'gerijke' genoemd). Het paardje krijgt wat te eten, terwijl de eigenaar zijn zaken aan het afhandelen is. Terwijl de meeste mensen overal te voet naar toe ging en bijna nooit een tram pakten (dat was voor hen nog te duur), was er een heel kleine groep mensem die zich dit luxe vervoermiddel konden permitteren. De ansichtkaart dateert uit de jaren rond 1910.
 
 
Vanuit de Molenstraat reed de tram pal langs de dorpspomp de Markt op en vervolgens in één rechte lijn naar de Brugstraat. De kerk van de Nederlands Hervormden dateert uit 1830 en werd op de plaats van de oude kerk uit de Middeleeuwen neergezet, zodat de oude toren kon blijven staan. Op 30 oktober 1944 werden kerk en toren verwoest door terugtrekkende Duitsers. In 1947 verrees op dezelfde plaats een nieuw kerkgebouw met toren. De ansichtkaart dateert uit de jaren rond 1910.
 
 
Nogmaals een plaatje van dorpspomp en tramrails, circa 1910. Rechts staat het uit 1947 daterende kerkgebouw. De foto is gemaakt op 9 oktober 2020.
 
 
Uit ongeveer dezelfde richting is na 1947 de Markt gefotografeerd. De dorpspomp heeft plaats gemaakt voor een muziekkiosk. De tram was toen al minstens tien jaar verleden tijd. Wel is het pand met benzinepomp, juist links van de kerk, onveranderd gebleven sinds het verdwijnen van de tram (zoals op de volgende plaat is te zien).
 
 
Een goederentram met locomotief ZNSM 6 passeert juist het hoekpand (rechts) en de benzinepomp (aangeduid op de vorige plaat), op weg naar Oud Gastel. De ZNSM is in 1934, samen met vijf andere bedrijven in Noord-Brabant, opgegaan in de N.V. Brabantsche Buurtspoorwegen en Autobusdiensten (BBA). De goederenwagens zijn van nieuwe eigendomskenmerken (incl. nummers) voorzien. Let op de markante voorgevels achter de locomotief.
 
 
Nagenoeg een eeuw later zijn de twee panden met de markante voorgevel nog altijd aanwezig. Het eerste is in gebruik bij Haarstudio Jean-Pierre. Hij heeft overigens ook het hoekpand rechts achter de auto op de vorige foto in gebruik.
 
 
Het hoekpand, waarin Haarstudio Jean-Pierre een 'pop-up salon' heeft, is in de loop der jaren aanzienlijk in uiterlijk gewijzigd. Had het rond 1950 nog een 'Jugendstil'-uiterlijk, tegenwoordig is dat uiterst simpel, alleen de plattegrond met afgeschuinde hoek is er nog.
 
 
Op de foto uit Google Earth is de Markt in Kruisland goed te zien. Vanuit een galmgat in de kerktoren van de Rooms-Katholieke kerk werd in 1923 een foto gemaakt in de richting van de Markt, zie volgende plaat. De beeldhoek en het tracé van de tram zijn aangeduid. Uiterst rechts staat de kerk van de Nederlands Hervormden. Linksonder begint de Brugweg.
Vanaf de Markt in Oud Gastel tot het kruispunt Langeweg (weg in noordelijke richting) en de Brugstraat in Kruisland maakte de ZNSM gebruik van in 1870 aangelegde provinciale weg Oud Gastel - Kruisland. Vanaf Kruisland reed de tram aan de linkerzijde van de Brugweg (eigenlijk Lange Brugweg) naar de Lange Brug en maakte zij gebruik van de provinciale weg van Kruisland naar Wouw.
 
 
Vanuit de kerktoren werd in 1923 een foto gemaakt in de richting van de Markt, juist op het moment dat een 'gemengde' tram naar Oud Gastel passeerde. De beeldhoek van de camera is op de foto uit Google Earth (hierboven) aangegeven. De tram rijdt van rechts naar links. Helaas is de locomotief niet meer te zien en een of meer reizigersrijtuigen er direct achter ook niet. Wel zijn een vierassig rijtuig 2e klasse met middenbalkon (tussen twee aan elkaar gelijke compartimenten ‘Rooken’ en ‘Niet Rooken’) en een twee-assig rijtuig 1e klasse, een bagagewagen, een gesloten goederenwagen en een lage bakwagen met waarschijnlijk trottoirtegels te zien.
De foto is een goede illustratie, hoe weinig reizigers en goederen in de jaren twintig al werden vervoerd. Zoveel mogelijk werden de beide vervoerssoorten gecombineerd tot één tram.
 
 
Nu we eenmaal in Kruisland zijn, kijken we eens naar een plaatsbewijs uit de jaren twintig, dat gebruikt kon worden tussen Breda en Bergen op Zoom. Vanuit Breda naar Kruisland kostte een enkele reis fl. 0,85. Maar naar Roosendaal en Capelberg was je slechts fl. 0,75 en fl. 0,70 kwijt, terwijl dat korter was. Daarentegen kostte een reis tot Gastelsveer weer 80 cent. Toch is dit prijsverschil wel te verklaren, want het zat namelijk in de concurrentieverhoudingen met de (Maatschappij tot Exploitatie van) Staatsspoorwegen tussen Breda en Roosendaal.
 
 
Kijken we van oost naar west over de Markt in Kruisland, dan zien we links de waterpomp, waarna de tramweg iets naar links buigt om de in de Brugstraat te komen. Rechts op de hoek ervan staat het pand met een klokgevel dat dienst deed als het 'Station (van de) Stoomtram'. Hier konden reizigers wachten en desnoods een bakje koffie of wat sterkers tot zich nemen. Ook afgeven of aannemen van te verzenden of aangekomen stukgoederen was mogelijk.
 
 
Terug naar de tijd van de tram in de jaren rond 1910. Voordat het pand op de hoek van de Brugweg werd vernieuwd, had het een klokgevel. Ook deed het dienst als 'Station (van de) Stoomtram'. Hier konden reizigers wachten en desnoods een bakje koffie of wat sterks tot zich nemen. Ook het afgeven of aannemen van te verzenden of aangekomen stukgoederen was mogelijk. Links op de foto zijn de rails te zien naar de Brugweg. Een vijftigtal meters links verderop lag de 'Wissel Matthijssen', genoemd naar de agent van ZNSM voor het plaatselijk goederenvervoer. Vaag is nog een paard met 'èèrdkaar' te zien, dat van de laad- en losplaats bij het 'Wissel Matthijssen' afkomt. In latere tijden werd het pand op de hoek van de Brugweg vernieuwd en was het een hotel.
 
 
Nadat de tramdiensten, zowel voor reizigers als goederen, waren opgeheven, vond al gauw het opbreken van rails en dwarsliggers plaats. In 1937 stegen de prijzen van het oud ijzer voortdurend, want de Duitsers konden dat materiaal goed gebruiken voor hun op volle toeren draaiende oorlogsindustrie. De foto toont het opbreken van het tracé over de Markt in Kruisland.
Links begint de Brugweg in de richting van de Boonhil. Het huis, vroeger een hotel, op de hoek van de Brugweg en de Markt is nog altijd aanwezig, hoewel sterk gewijzigd.
 
 
Vanuit de Brugweg terugkijkend zien we rechts de rails van de ZNSM en het café (afspanning) van C. Zomers. Meer naar links pronkt de toren van de kerk van de Nederlands Hervormden en het pand, dat al eerder markant in beeld stond bij het opbreken van rails en dwarsliggers. De foto werd waarschijnlijk gemaakt rond 1935.
 
 
Het kruispunt Markt (links) - Brugweg (rechts) - Langeweg (achter) - Roosendaalseweg (voor) was al vroeg een wat drukker punt in Kruisland. Een botsing tussen twee voertuigen trok dan ook alle aandacht van de plaatselijke bevolking. De rails was in 1938 al een jaartje weg, maar sommige herinneringen aan de verleden tijd bleven langer hangen. Het is op deze foto nauwelijks te zien, maar op de gevel (achter het publiek) van het café (afspanning) van C. Zomers staat boven de serre: "Hier waarschuwt men voor tram en auto", ondanks het feit dat de tram al was verdwenen.
 
 
In een foto uit Google Earth is de wisselplaats aan de westzijde van het dorp ingetekend. De ZNSM had in 1892 een parallel aan de weg liggend stuk grond gekocht, vanuit Oud Gastel naar Kruisland aan de linkerkant. Daarop werd een wisselplaats gelegd, die bekend stond als 'Wissel Matthijssen'. Kennelijk was dat de naam van de agent van ZNSM voor het goederenvervoer ter plaatse. Bij de wisselplaats was ook gelegenheid voor laden en/of lossen van massagoed tussen tramwagen en paard met kar.
 
 
De wisselplaats aan de Brugweg trok elk najaar een flinke drukte in de overslag van suikerbieten op de tram. Vele handen maken dan 'licht werk', waarbij zowel mannen, vrouwen en jongens een schamel loon konden verdienen. Achter hen lijkt echter een wagen met van de fabriek terugkomende bietenpulp te staan. De foto dateert uit de jaren rond 1915.
 
 
Terugkijkend vanaf de Brugweg naar de beeldbepalende kerken van Kruisland wordt dit gezicht in latere dagen flink vertroebeld door een loods en antennes voor de in de jaren zestig volop in zwang komende televisies. Dertig jaar eerder zagen tramreizigers vanuit hun rijtuig beslist een landelijker beeld. Het standpunt van de fotograaf is rechts van de weg, waar vroeger ook de tram reed en nog altijd de ruimte vrij is gebleven. De foto dateert van 17 oktober 1976.
 
 
Gezicht vanaf de Brugweg naar het dorp Kruisland met rechts tussen weg en bomen het vroegere tracé van de tramweg, 5 november 2020.
 
 
Gezicht vanaf de Brugweg naar het dorp Kruisland met rechts tussen weg en bomen het vroegere tracé van de tramweg, 5 november 2020.
 
 
Komend vanaf Kruisland staat aan je rechterhand, kort voor de Lange Brug, de eeuwenoude boerderij met de naam 'Darinchuijsen', 25 oktober 1987.
 
 
Kort na de passage van de Lange Brug (over de Tuimelaarskreek) zie je aan je linkerhand een woonhuis, dat vroeger ook als café dienst deed. De tram draaide keurig met de op de foto zichtbare brug en het fietspad mee, 9 oktober 2020.
 
 
Vervolgens ging (en gaat) de hoofdweg geruisloos over in de Princenbosseweg en boog (en buigt) naar het zuiden af in de richting Wouw. De tram ging echter rechtuit en reed de Brugweg in (rechts op de foto). De boerderij heeft de naam ''t Haantje', maar eigenlijk is dit de naam van een buurtschap iets verderop in de Boonhilse Polder, 9 oktober 2020.
 
 
In een foto uit Google Earth is de eerste wisselplaats van de ZNSM in de Boonhilsepolder getekend. Omdat er naast de weg geen plaats was, kocht de ZNSM van een aanliggende eigenaar een stuk land om daar een wisselplaats annex laad- en losplaats aan te leggen. Rijdend in de richting Steenbergen werd na de wisselplaats de linkerzijde van de weg met de naam Boonhil gevolgd.
 
 
Op 9 november 1923 ontspoorde op de Brugweg een bietentram, komende vanaf de wisselplaats en rijdende naar het Gastelsveer. Het bericht in de Roosendaalse krant met de naam 'De Grondwet' spreekt voor zich. De plaatselijke jeugd stond er natuurlijk met de neus bovenop. Aangezien ze tijdens de opname allemaal bewogen, is op deze plaats het krantenbericht geplakt. Achter de locomotief is de grote en hoge schuur van boerderij ''t Haantje' uit 1911 te zien en verderop het huis bij de Lange Brug.
 
 
Ongeveer 500 meter verderop naar het noorden werd de Kruisbeek gepasseerd via een apart gelegen brug aan de westzijde van de nog onverharde weg. Jaren na de opheffing van het trambedrijf is de wegbrug vernieuwd en hoger gelegd, maar daarbij verdween het tracé van de tram deels onder het talud. De bermsloot kon echter blijven liggen op de plaats, waar deze in 1892 naar toe was verlegd om de brug voor de tram te kunnen aanleggen. Alleen vanuit de lucht is het voormalige tracé nog goed te herkennen.
 
 
Gezicht op 9 oktober 2020 vanuit het zuiden op de brug over de Kruisbeek. Links lag, parallel aan de sloot, het tracé van de tramweg, vergelijk de foto vanuit de lucht.
 
 
Gezicht vanuit het noorden op de brug over de Kruisbeek, 5 november 2020. Rechts van de weg, deels op de huidige verharding en mooi parallel aan de sloot, lag het tracé van de tramweg, vergelijk de foto vanuit de lucht.
 
 
Weer ongeveer 500 meter verderop naar het noorden boog de tramweg naar het westen af. Om een vloeiend verloop van de boog te kunnen krijgen, moest een stukje grond worden aangekocht, dat nog altijd zichtbaar in het veld aanwezig is.
 
 
Bij gebrek aan een foto vanuit de lucht, waarop de plek van een vroegere laad- en losplaats is te zien, nemen we onze toevlucht tot de topografische kaart van 1901. Bij de pijl lag aan de noordzijde van de weg een laadplaats voor suikerbieten. Tot voor enkele jaren was het perceel nog steeds in het veld te zien. Vanuit het hoofdspoor aan de zuidzijde van de weg was het spoor op de laad- en losplaats bereikbaar vanuit het westen en het oosten. Het poldergebied tussen 'De Vierhoevensche Watergang' in het zuiden, 'De Naauwe Beek' in het noorden en 'De Beek' in het oosten kreeg in 1892 met de tram een uitstekende aan- en afvoermogelijkheid van meststoffen en landbouwproducten.
 
 
De nagenoeg haakse bocht in de weg met de naam 'Boonhil' werd in 1892 in het belang van de tram in een vloeiende boog gelegd. Uit het verleden van de 'Boonhil' is samensteller dezes slechts één, hieronder opgenomen, foto uit circa 1940 bekend. Op deze foto uit Google Earth is de plek van de opname en de beeldhoek ervan ingetekend. Hemelsbreed is de afstand tussen fotograaf en boerderij zo'n vijfhonderd meter.
 
 
De tram reed hier vroeger rechts in de brede grasberm, terwijl de telefoonpalen links van de weg staan. Heel in de verte, links, staat de boerderij (huis en schuur) en dat pand was de sleutel voor de plaats van de fotograaf bij het maken van deze opname rond 1940.
De 'Boonhil' bleef tot minstens de jaren zestig onverhard. Bij nat najaars- en winterweer zal het voor paarden een zwaar werk zijn geweest om karren en wagens door het gebied te trekken. De tram had daarmee geen moeite, maar moest het in de jaren dertig afleggen tegen het opkomende vervoer met vrachtauto's en autobussen. De boerderij, links in beeld, is dus nog tot op de dag van vandaag aanwezig.
 
 
Gezicht vanuit de verte op de boerderij, zoals die ook op de foto uit circa 1940 (hierboven) al bestond, 5 november 2020.
 
 
Uit de Boonhilse Polder komend bleef de tram keurig links van de weg rijden, totdat de 'Rode Brug' werd bereikt. Deze brug lag over het water tussen 'De Roode Weel' en de 'Wiel van de Drenkhoos'. Evenals bij de brug over de Kruisbeek week de tram naar links uit om het water te kruisen via de apart van de weg liggende trambrug, aangeduid als de 'Rode Brug'. Kort erop volgde een nagenoeg haakse bocht naar rechts, die ongetwijfeld tot heel wat geknars van de wielen van de tramrijtuigen en wagens zal hebben geleid.
 
 
Na de passage van de 'Rode Brug' reed de tram weer keurig links van de weg totdat de 'Overval' werd bereikt. Hier sloot de weg uit de Boonhil aan op de 'Kruislandsche Polderdijk' (naar rechts) en 'Afgeslechte Dijk' (naar links). De tram werd via een glooiend tracé, dat nog steeds in het veld herkenbaar is, naar de zuidzijde van het dijktalud geleid. In westelijke richting ging het op Steenbergen aan. Het huidige fietspad is zowat helemaal op het voormalige tramwegtracé langs de 'Afgeslechte Dijk' (tevens N 641) gelegd.
 
 
Kijkend vanaf het kruispunt met de 'Afgeslechte Dijk' naar beneden, kwam in vroeger dagen een tram uit de Boonhil 'naar boven' via een glooiend tracé, zoals voorgesteld met de witte lijn, 5 november 2020.
 
 
Komend vanuit de Boonhil bleef de tram aan de zuidzijde van de 'Afgeslechte Dijk' rijden, op de plaats waar nu rechts achter de bomen het fietspad ligt. De fotograaf staat met de rug naar Steenbergen en kijkt op 5 november 2020 n de richting van het kruispunt met de Boonhil.
Overigens moest de ZNSM destijds (in 1892) het hele dijklichaam van de 'Afgeslechte Dijk' aankopen om een tramweg te kunnen aanleggen op slechts (circa) een tiende van de totale breedte. Dat betekende een behoorlijke investering, die de ZNSM nog enigszins rendabel wist te maken door de brede noordzijde van de dijk in bouwpercelen te verkopen aan gegadigden, waaronder zich ook een aantal personeelsleden meldden.
Dit alles was echter niet genoeg om alles te verkavelen, zodat de maatschappij aan de noordzijde van de dijk zelf twee-onder-één kaphuisjes liet bouwen om te verhuren. Menig Steenbergenaar begon hier aan de 'Afgeslechte Dijk' zijn eerste huwelijksjaren om vervolgens elders een eigen woning te (laten) bouwen of het huurhuisje te kopen van de ZNSM. Vooral personeelsleden deden dit, waarschijnlijk onder gunstiger voorwaarden.
Hoe dan ook, de ZNSM was mede actief als onroerend-goed exploitatie-maatschappij, hetgeen misschien nog wel meer in het laatje bracht dan de schaarse aantal reizigers en tonnage aan goederen. Overigens zijn de huidige woningen stuk voor stuk ontstaan uit het samenvoegen van die twee-onder-één kaphuisjes van de ZNSM.
 
 
Aan de oostzijde van het huidige Steenbergen ligt heden ten dage een autoweg (Dinteloordseweg / Rondweg-Oost), waarop de oostelijke in- en uitvalsweg (Nassaulaan) van het stadje is aangepast. Zo is er nu niet veel meer van het vroegere tramwegtracé te herkennen. Pal tegen de buitenste vestingwerken lag het depot van de ZNSM, waar alle trams naar en van Steenbergen met het personeel hun thuisbasis hadden.
 
 
Mede dankzij het nabijgelegen kerkhof op de voormalige vestingwallen is de plaats van het vroegere depot van de ZNSM deels intact gebleven en in gebruik als parkeerterrein voor auto's. In de foto uit Google Earth zijn de gebouwen en sporen ingetekend.
 
 
Een tekening van het hele complex, dat pas in 1895 is gebouwd, geeft duidelijkheid over de bestemming van de gebouwen. Hoe lang het na 1937 nog heeft bestaan en in welke hoedanigheid is mij niet bekend.
 
 
Vervolgens reed de tram via de huidige Nassaulaan, die na een flauwe bocht overgaat in de Kruispoort(straat), in de richting van de Grote Kerk. Om vanuit de Kruispoort vóór de kerk (via het Kerkplein) langs naar de Grote Kerkstraat te kunnen rijden, moest de ZNSM een stukje van het kerkhof aankopen en een nieuwe muur (in een boogvorm) laten zetten.
 
 
Links: Eenmaal op weg met de tram naar de westzijde van Steenbergen reed je nog enkele tientallen jaren lang door landelijk gebied, omdat de vestingwallen aan de zuidoostzijde van Steenbergen tot ver in de twintigste eeuw onbebouwd bleven.
Rechts: Deze ansichtkaart is ongeveer ter hoogte van de kerk van de Nederlands Hervormden, opzij van het kerkhof, gemaakt. De fotograaf kijkt terug in oostelijke richting en ziet in de verte een grote boerderij die ook op de ansichtkaart links is te ontwaren.
 
 
De twee geschakelde villa's aan de Nassaulaan, zoals die op vorenstaande ansichtkaart links zijn te zien, bestaan nog steeds, al maken de op 5 november 2020 in herfsttooi zijnde bomen er een minder duidelijk plaatje van. De fotograaf staat ongeveer op het vroegere tracé van de tramweg, dat nu als fietspad in gebruik is.
 
 
Iets verder naar het centrum dan op vorenstaande ansichtkaart rechts, staan we al dichtbij de kerk van de Nederlands Hervormden.
 
 
Om vanaf het Kerkplein vóór de kerk naar de Grote Kerkstraat te kunnen rijden, moest de ZNSM een stukje van het kerkhof aankopen en een nieuwe muur (in een boogvorm) laten zetten.
 
 
Tweemaal de muur uit 1892 in beeld, links en rechts vanaf het Kerkplein. Duidelijk is de fraaie, omhoog lopende boog te zien die de ZNSM moest maken om naar de westzijde van het stadje te kunnen rijden. Meer dan eens moest de machinist extra stoom bijzetten en waren de exhaustslagen van de locomotief tot op verre afstand te horen, 22 april 2020.
 
 
Gezicht vanaf het Kerkplein op de muur uit 1892 met de kerk van de Nederlands Hervormden in beeld, 22 april 2020.
 
 
Links: Op 1 oktober 1907 maakte G. de Hoog (namens Monumentenzorg) vanuit de Grote Kerkstraat een foto van de kerk, waarop de tramrails vanaf het Kerkplein naar de westzijde van Steenbergen goed zijn te zien.
Rechts: Ruim een eeuw later is er aan dit beeld niet zoveel gewijzigd. Alleen de rails van de ZNSM zijn al 83 jaar geleden verdwenen, 22 april 2020.
 
 
Een beeld van de Grote Kerkstraat in de jaren dertig met de beeldbepalende kerk.
 
 
Draait de toerist zich een halve slag om, dan keek hij in de Kaaistraat en zag hij rechts het in classicistische stijl gebouwde stadhuis, dat in de nacht van 15 op 16 september 1936 grotendeels afbrandde.
 
 
Inmiddels is de toerist het gemeentehuis aan de Kaaistraat voorbij en kijkt hij nog eens om.
 
 
Inmiddels is de toerist het gemeentehuis aan de Kaaistraat een stukje verder voorbij en kijkt hij nog eens om.
 
 
Aan het einde van de Kaaistraat lag de wisselplaats voor de ZNSM. Daar kon de locomotief omlopen en terugkeren naar Kruisland, Gastelsveer of Roosendaal. Niet voor niets werd dit punt tot 1900 in de dienstregeling "Einde'' genoemd.
 
 
Aan het einde van de Kaaistraat werd het traject van de ZNSM per 30 augustus 1899 verlengd tot Halsteren (Vogelenzang), waar aansluiting was naar Bergen op Zoom via de lijn van de 'Stoomtramweg-Maatschappij Antwerpen - Bergen - Tholen' (ABT).
Nog geen jaar later, op
30 april 1900, kreeg de ZNSM in Steenbergen gezelschap van de 'Rotterdamsche Tramweg-Maatschappij' (RTM), die haar lijn Anna Jacoba Polder - Zijpe - Steenbergen in dienst nam. Twee maanden later, 1 juli 1900, ontstond in Steenbergen een aansluiting op de RTM voor het vervoer van suikerbieten per tram vanuit Schouwen-Duiveland naar enkele suikerfabrieken in West-Brabant.
 
 
In 1900 ontstond bij de wisselplaats in de Kaaistraat een complexe sporenligging op het kruispunt met de Kade.
Er waren vier mogelijkheden:
1. Vanuit het westen kon de RTM de Kaaistraat inrijden en daar op de wisselplaats een tram met suikerbieten overgeven aan de ZNSM.

2. De RTM kon met een tram suikerbieten naar het zuiden rijden tot op het kopspoor langs de Kade en die tram dan opdrukken naar het spoor naar de suikerfabriek in Steenbergen (rijdend in noordelijke richting).
3. De ZNSM kon met een tram suikerbieten naar het zuiden rijden tot op het kopspoor langs de Kade en die tram dan opdrukken naar het spoor naar de suikerfabriek in Steenbergen (rijdend in noordelijke richting).
4. Alleen de ZNSM kon vanuit Halsteren naar Steenbergen rijden of omgekeerd. Dat gebeurde dan via het spoor dat aan de oostzijde van de weg naar het zuiden lag (en parallel aan het kopspoor langs de Kade).
 
 
Komend vanuit Halsteren staat een tram van de ZNSM op de Kade. De 'sporendriehoek' ligt in de verte bij de bebouwing. Rechts ligt nog deels zichtbaar het kopspoor langs de Kade. De locomotief van de tram is maar amper zichtbaar, toch zal het de bedoeling zijn dat de tram doorrijdt naar de wisseplaats in de Kaaistraat.
Er zijn dan twee mogelijkheden: 1. Of de locomotief zal 'kopmaken' en terugrijden naar Halsteren, 2. Of de locomotief rijdt met de tram naar het depot aan de oostzijde van Steenbergen of verder.
 
 
In latere jaren stond de fotograaf op ongeveer dezelfde plaats als bij de vorige ansichtkaart. Was het eerder een houten hekje, dat de sporen langs de Kade afsloot, in latere jaren werd dat een stenen muur. as dat een heuse muur.
 
 
Nogmaals een beeld van de Kade met de hotel/café/restaurants aan beide zijden. De stenen muur is verdwenen, evenals de sporen voor de tram. Ansichtkaart uit circa 1960.