Geschiedenis spoorwegen
in en om
Roosendaal

 
Niets uit deze website mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van kopie, op digitale of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van auteur en/of webmaster.
 

Per tram van Gastelsveer naar Oudenbosch

 
Dit verslag is bedoeld om in woord en beeld enig inzicht te geven, hoe en waar de tram van de Zuid-Nederlandsche Stoomtramweg-Maatschappij (ZNSM) reed op weg van Gastelsveer naar Oudenbosch.
 
 
Het ligt voor de hand om te veronderstellen dat het bord boven de deur, waarop in 1975 de tekst ‘café P. Moerings tel. 290’ staat, onder verschillende verflagen nog de tekst ‘Station Stoomtram Gastelsveer’ draagt. Het was destijds nog maar 40 jaar geleden, dat het café de functie voor tramreizigers had verloren. Toch stopte er in 1975 nog altijd elk uur een autobus van de 'N.V. Brabantsche Buurtspoorwegen en Autodiensten' (BBA), die in 1934 was geboren als opvolger van de zes tramwegmaatschappijen in Noord-Brabant. Zij reed nog steeds tussen Breda en Steenbergen, via Etten, Hoeven, Oudenbosch, Oud Gastel en Kruisland, precies zoals de ZNSM dat voorheen reed. Foto Marius Broos, 10 mei 1975.
 
 
Na afloop van de oefening op 26 juli 1917 wordt koningin Wilhelmina door enkele hoge militairen naar haar dienstauto begeleid. Die staat aan de Veerkensweg en op de achtergrond is het café Gastelsveer te zien. Aan de muur hangt het bord met opschrift ‘Station Stoomtram Gastelsveer’. Tussen de rails van het baanvak Oud Gastel - Kruisland staan nog wat mensen, die uitgelopen zijn om een glimp van de vorstin op te vangen. Foto Persbureau Holland, collectie ‘Het Geheugen van Nederland’.
 
 
Het tramwegknooppunt bij het Gastelsveer was vanaf 1893 meerdere malen per dag het levendige overstappunt van reizigers uit en naar Oud Gastel en Oudenbosch, uit en naar Roosendaal, uit en naar Kruisland en Steenbergen (vanaf 1900 ook met de RTM uit en naar Schouwen-Duiveland) en vanaf eind 1906 uit en naar Willemstad. Mocht de aansluiting enige vertraging hebben of moest je wachten op een aansluitende tram, dan bood het café Gastelsveer je enige soelaas.
De tekening spreekt haast voor zich. Tot 1906 konden er nog geen (goederen)trams rechtstreeks naar en van Kruisland rijden en was het steeds overstappen. Pas in 1911 kwamen er ruimere faciliteiten op de Gastelsedijk Zuid en konden er zelfs drie trams uit verschillende richtingen naast elkaar staan.
Opzienbarend is echter dat er destijds nauwelijks foto's zijn gemaakt of bewaard zijn gebleven, zelfs geen ansichtkaart. En dat op zijn zo'n tramwegknooppunt...!
 
 
Meer dan een eeuw terug werd de meest opzienbarende plaat gemaakt door notaris A.M.B. Smulders te Oud Gastel. Twee dames zijn op 23 januari 1908 op de Gastelsedijk Zuid bij het Gastelsveer uit de tram van Roosendaal naar Oud Gastel gestapt en poseren nog even voor de fotograaf, alvorens zij (vermoedelijk met hem) naar het gelijknamige café (links buiten beeld) gaan, in afwachting van de eerstvolgende tram uit Oud Gastel naar Kruisland en Steenbergen.
De door hen verlaten tram rijdt inmiddels in de boog naar Oud Gastel en bestaat uit de minimale samenstelling: een locomotief, een bagagewagen, een twee-assig rijtuig 1e klasse en een vier-assig rijtuig 2e klasse met middenbalkon. Duidelijk is de in de winter (en zeker na sneeuwval) zeer slijkerige Gastelsedijk Zuid en het naar de Veerkensweg geleidelijk aflopend tramwegtracé te zien.
 
 
Tachtig jaar later was de inmiddels ‘afgeslechte’ boog naar Oud Gastel (rechts) nog duidelijk in het veld te herkennen aan de ligging van de sloot. Foto Marius Broos, 20 december 1998.
 
 
Op de foto uit Google Earth hierboven is de standplaats van de fotograaf van de plaat hierboven aangegeven met een sterretje. De in 1980 nog zichtbare 'afgeslechte' boog is overigens niet meer te herkennen.
 
 
Tot slot een schilderij van Jan Kuppens. Staande op de Veerkensweg kijkt hij in de richting van het café en de draaibrug. Links komt de stoomtram uit Roosendaal en rijdt de Veerkensweg op. Vaag is de boog naar de brug te ontwaren en in de verte de woning van de brugwachter. Mooi is de schuur met rieten dak te zien die schuin tegenover het café Gastelsveer staat, de enig bekende afbeelding. De schuur behoorde toe aan de eigenaar van het café, tevens landbouwer. Waarschijnlijk is deze schuur in de oorlog verwoest.
Rechts ligt het spoor naar en van Oud-Gastel. Zoals op de tekening hierboven is te zien, was dat uitgevoerd als strengelspoor. Dit was in 1903 aangelegd en bedoeld om ontsporingen te vermijden. Het wissel op dit schilderij werd toen ruim tachtig meter in de richting van Oud Gastel verplaatst en was van een bijzondere constructie. Tot 1903 ontstonden nogal eens ontsporingen, omdat een stoomtram uit Roosendaal naar Oud Gastel te snel door het wissel ging vanwege de aflopende helling. Omgekeerd moest een zware stoomtram naar Roosendaal veel kracht zetten om de helling naar de Gastelsedijk West/Zuid op te komen en ontspoorde dan nog wel eens op het kromliggende wissel naar links.
 
 
Een paar honderd meter vanaf het Gastelsveer naar Oud Gastel lag aan de linkerzijde van de Veerkensweg een wisselplaats. Hier moest een tram tijdelijk wachten, wanneer er bij hwt Gastelsveer geen mogelijkheid was om een tegenligger te kruisen. Dat er een wisselplaats was, kun je niet aan het wegdek en ook niet aan de bomen zien, want die zijn pas na 1937 geplant. Maar de destijds omgelegde sloot ligt er echter nog steeds en geeft de plaats aan van de wisselplaats door een bredere berm aan de noordzijde van de bomen. De foto is gemaakt op 14 oktober 2018. Op de achtergrond is de grote schuur bij het café Gastelsveer te zien.
 
 
Situatietekening van de wisselplaats aan de Veerkensweg. De ZNSM kocht in 1892 de in lichtgrijs aangegeven perceelsgedeelten.
 
 
Kijkend naar Oud Gastel zie je heden ten dage nog steeds de destijds omgelegde sloot en de bredere berm langs de Veerkensweg ook goed. De foto dateert van 14 oktober 2017.
 
 
Locomotief ZNSM 5 wacht met een goederentram op de wisselplaats aan de Veerkensweg, 1927. Te zien zijn de machinist (voor op de locomotief), de stoker (achter op de locomotief), de conducteur (wellicht op weg naar zijn dienst op een reizigerstram, vanaf het Gastelsveer), en helemaal vooraan een student die stage liep bij het tramwegbedrijf en alle facetten van het werk moest ervaren. In het boek 'Ons dorp Kruisland' worden overigens namen van het dienstdoende personeel vermeld.
 
 
Gezicht vanuit het westen op Oud Gastel. Links het spoor van de ZNSM en de St.-Joannesschool. In het midden staat de nieuwe R.K.- kerk (met oude toren) en rechts het Liefdesgesticht St.-Joseph met kapel. De tramweg lag aan de noordzijde van de Veerkensweg. tot de boog naar de Oudendijk. Ansichtkaart uit de jaren 1906- 1914, collectie heemkundekring Het land van Gastel.
 
 
Gezicht vanuit het oosten op het Liefdesgesticht St.-Joseph. Links staan een schuur, stal en huis van Antonius Josephus Dankers, landbouwer, grootgrondbezitter en gemeenteraadslid te Oud Gastel. Rechts ligt het spoor van de ZNSM naar het Gastelsveer (uit 1892). Ansichtkaart uit circa 1910, collectie heemkundekring Het Land van Gastel.
 
 
Gezicht vanuit het oosten op de boerderijgebouwen van de familie Dankers en verderop het Liefdesgesticht St.-Joseph. Rechts ligt het spoor naar en van Gastelsveer (uit 1892). Links rijdt een reizigerstram uit Willemstad vanuit het in 1914 nieuw aangelegde spoor naar Gastelsveer. Twee militairen op een dienstfiets staan te wachten totdat de fotograaf zijn werk heeft gedaan. Ansichtkaart uit circa 1915, collectie heemkundekring Het Land van Gastel.
 
 
Een plaatje, ongeveer een honderd meter terug naar het centrum van Oud Gastel en circa vijftig jaar later, laat zien waar ongeveer de tramrails lagen en waar de tram uit Willemstad naar Gastelsveer invoegde op de lijn vanuit Oudenbosch naar Gastelsveer. Ansichtkaart uit circa 1960, collectie Marius Broos, Roosendaal.
 
 
Rechts staat de pastorie van de R.K. Kerk. Duidelijk is te zien dat het van links komende spoor (uit 1914) in een boog eerst het spoor naar en van Oudenbosch (uit 1892) kruist en dan naar rechts langs een stukje van de voormalige tuin van de pastorie gaat. Daarvoor moest een stuk muur wijken en werd het hek deels verplaatst en aangepast. Ansichtkaart uit circa 1915, collectie heemkundekring Het Land van Gastel.
 
 
Nog een ansichtkaart van de pastorie van de R.K. Kerk. Van links komt het spoor naar en van Oudenbosch (uit 1892). Rechts ligt het spoor naar en van Willemstad (uit 1906). Het spoor, dat in 1914 werd aangelegd is nauwelijks te zien, maar is er wel, want de tuin van de pastorie is 'aangesneden'. Ansichtkaart uit circa 1915.
 
 
Toen in 1892 de ZNSM in Oud Gastel kwam, bestond het oude rooms-katholieke kerkgebouw nog. Wanneer de ZNSM haar tramweg op de Achterdijk aanlegde, was dat niet in het voordeel van het aantal reizigers, maar wel in dat van de latere doortrekking van de lijn naar Stampersgat en Willemstad. Dat duurde echter nog wel veertien jaar. Bovendien was het voor de ZNSM zo goed als onmogelijk om vanuit de Kerkstraat langs het raadhuis de boog naar Gastelsveer te maken. Bovendien vreesden de kerkgangers verstoring van hun kerkdiensten. Tekening Marius Broos.
 
 
Het ‘Tramstation’ te Oud Gastel had jarenlang een onderdak in de herberg op de hoek tussen de Kerkstraat en de Achterdijk. Van hieruit moesten reizigers nog wel even lopen naar het opstappunt aan de Veerkensweg. De plaatselijke schilder Jos Aanraad heeft de situatie ter plekke prachtig vastgelegd aan de hand van een foto of ansichtkaart.
 
 
Vanuit Oudenbosch reed de tram na de boog bij bakker Van den Eijnden (achter de fotograaf) het Moleneind op. Al na vijftig meter ging het naar links de Achterdijk op. Rechts ligt de Kerkstraat en helemaal buiten beeld het café ‘In de Vier Winden’ van de kinderen Smoor. Ansichtkaart uit circa 1915, collectie heemkundekring ‘Het Land van Gastel’.
 
 
Gezicht op het Moleneind vanuit de Steenstraat. In het pand links werden later de graanmaalderij en het pakhuis van de ‘R.K. Boeren-bond’ gevestigd. Na de afbraak van de molen liet rijwielhandelaar P.C. van den Boom hier in 1928 een nieuw pand bouwen. Aan de noordzijde van de Steenstraat stond een rijtje huizen, dat telkens van eigenaar wisselde en waar de armoede van afdroop. Rechts staan klompenmaker Marijn Damen en één van zijn kinderen de fotograaf aan te kijken. Tot 1929 lag het tramspoor bij de bocht volledig in de openbare weg. Pas toen verwierf de ZNSM op de hoek een stuk tuin van bakker A. van den Eijnden, waarna de boog in het spoor kon worden verbeterd en de tram voortaan rakelings langs zijn huis reed. Kortom, op het Moleneind passeerde de ZNSM eigenlijk het toenmalige industriële hart van Oud Gastel. Ansichtkaart uit circa 1915, collectie heemkundekring ‘Het Land van Gastel’.
 
 
Gezicht op het Moleneind vanuit de Steenstraat. Het pand links stond in de jaren dertig bekend als nicotinefabriek. Op de hoek zat de ‘R.K. Boerenbond’ met zijn graanmaalderij en pakhuis. De graanmolen was eigendom van P.J. van Meel en werd in 1927 afgebroken. Ansichtkaart uit circa 1915, collectie heemkundekring ‘Het Land van Gastel’.
 
 
1. Situering van tramweg en bebouwing aan de zuidzijde van Oud Gastel (Achterdijk - Moleneind - Steenstraat). Bij het café 'De Vier Winden' (Moleneind 1) en bij de huisjes iets ten oosten van de zuivelfabriek stopte de ZNSM op tijdig verzoek voor het in- en uitlaten van reizigers. Tekening Marius Broos.
(De tracétekening - in zes delen - is gemaakt aan de hand van kaarten op schaal 1 : 2500, ontstaan na metingen door het Kadaster van door de Provincie Noord-Brabant aan te kopen stukken grond voor de reconstructie (verbreden van tracé, verruimen van bochten, opbreken van tramrails ZNSM, alsmede aanleggen van nieuw wegdek en fietspaden) van de provinciale weg tussen Oudenbosch en Oud Gastel,
circa 1935, waarbij rood = nieuwe grens, blauw = vervallen grens, zwart = te handhaven grens).
Na alle reconstructies in de afgelopen 85 jaar is nagenoeg niets meer van het toenmalige tramtraject nog in het veld aan te wijzen.
 
 
Ligging van de zuivelfabriek 'Vacca' en tramweg met laad- en losplaats aan de Steenstraat te Oud Gastel. Zo er in Roosendaal, Nispen en Rucphen zuivelfabrieken op coöperatieve grondslag tot stand kwamen, zo was in Oud Gastel de zuivelfabriek ‘Vacca’ onderdeel van een naamloze vennootschap. Tekening Marius Broos.
 
 
De zuivelfabriek in Oud Gastel. Duidelijk is de ligging van de tramsporen te plaatsen, ondanks het feit dat deze al vóór 1940 waren opgebroken. Foto uit circa 1970, collectie heemkundekring ‘Het Land van Gastel’.
 
 
Straatzijde van de zuivelfabriek ‘Vacca’ te Oud Gastel, circa 1935-1940. Het lijkt er op dat de sporen nog aanwezig zijn.
 
 
2. Situering van de tramweg en bebouwing aan de zuidoostzijde van Oud Gastel (Steenstraat - Krelingsweg). Tekening Marius Broos.
(De tracétekening - in zes delen - is gemaakt aan de hand van kaarten op schaal 1 : 2500, ontstaan na metingen door het Kadaster van door de Provincie Noord-Brabant aan te kopen stukken grond voor de reconstructie (verbreden van tracé, verruimen van bochten, opbreken van tramrails ZNSM, alsmede aanleggen van nieuw wegdek en fietspaden) van de provinciale weg tussen Oudenbosch en Oud Gastel, circa 1935, waarbij rood = nieuwe grens, blauw = vervallen grens, zwart = te handhaven grens).
Na alle reconstructies in de afgelopen 85 jaar is nagenoeg niets meer van het toenmalige tramtraject nog in het veld aan te wijzen.
 
 
Jarenlang stond aan de (Oude) Steenstraat 7 een boerderijtje te verkommeren, tot sloop in 2018 er een eind aan maakte. Het was in 1878 gebouwd op de plaats van een boerderijtje (stippellijn op kaart). Sinds 1875 was het perceel eigendom van de familie Vreugde. Een feit is dat dit boerderijtje de tram heeft ‘zien komen en gaan’. Lag eerst de Steenstraat als doorgaande weg aan de voorzijde, vanaf 1936 was dat aan de achterzijde (zie kaarten boven en onder).
 
 
Situering van de bebouwing nabij het kruispunt Steenstraat en Vierschaarstraat. Bij dit kruispunt stopte de ZNSM op tijdig verzoek voor het in- en uitlaten van reizigers. Tekening Marius Broos.
 
 
Vanuit Kuivezand rijdt een nog jonge melkrijder in de vroege avonduren met zijn vierwielige wagen in de Steenstraat, op weg naar de ‘Vacca’. Zojuist is hij de kruising met de Vierschaarstraat gepasseerd. Een boerin laat twee koeien in de berm naast het spoor van de ZNSM grazen. Op de achtergrond staan de boerderijtjes, gebouwd in 1896 en 1899 (zie kaart boven). Foto uit circa 1910, collectie heemkundekring ‘Het Land van Gastel’.
 
 
Nogmaal de boerderijtjes, gebouwd in 1896 en 1899 (zie kaart boven). Staand op de tramwegmet zijn vierwielige boerenkar en twee paarden ervoor, lost een boer stro over de haag. Het lijkt erop dat het dezelfde kar en paarden zijn, als op de vorige foto.
 
 
3. Situering van de tramweg en bebouwing langs de Krelingsweg ten oosten van Oud Gastel. Tekening Marius Broos.
(De tracétekening - in zes delen - is gemaakt aan de hand van kaarten op schaal 1 : 2500, ontstaan na metingen door het Kadaster van door de Provincie Noord-Brabant aan te kopen stukken grond voor de reconstructie (verbreden van tracé, verruimen van bochten, opbreken van tramrails ZNSM, alsmede aanleggen van nieuw wegdek en fietspaden) van de provinciale weg tussen Oudenbosch en Oud Gastel, circa 1935, waarbij rood = nieuwe grens, blauw = vervallen grens, zwart = te handhaven grens).

Na alle reconstructies in de afgelopen 85 jaar is nagenoeg niets meer van het toenmalige tramtraject nog in het veld aan te wijzen.
 
 
4. Situering van de tramweg en bebouwing in de buurtschap Kuivezand ten oosten van Oud Gastel. Kort bij de Langenbergsestraat lag een wisselplaats, tevens laad- en losplaats met een weegbrug voor de boeren in de omgeving. Het café Van Ham (Kuivezand 1) en het café 'Het Wezenstedeke' waren stopplaatsen voor de ZNSM, weliswaar op tijdig verzoek voor het in- en uitlaten van reizigers. Tekening Marius Broos.
(De tracétekening - in zes delen - is gemaakt aan de hand van kaarten op schaal 1 : 2500, ontstaan na metingen door het Kadaster van door de Provincie Noord-Brabant aan te kopen stukken grond voor de reconstructie (verbreden van tracé, verruimen van bochten, opbreken van tramrails ZNSM, alsmede aanleggen van nieuw wegdek en fietspaden) van de provinciale weg tussen Oudenbosch en Oud Gastel, circa 1935, waarbij rood = nieuwe grens, blauw = vervallen grens, zwart = te handhaven grens).
Na alle reconstructies in de afgelopen 85 jaar is nagenoeg niets meer van het toenmalige tramtraject nog in het veld aan te wijzen.
 
 
Een ploeg wegwerkers van de ZNSM is (waarschijnlijk) ergens tussen Oudenbosch en Oud Gastel bezig met het reguliere onderhoud van de tramweg. Foto uit circa 1930.
 
 
5. Situering van de tramweg en bebouwing langs de Groeneweg, ten oosten van de buurtschap Kuivezand, kort voor de grens met de gemeente Oudenbosch. Tekening Marius Broos.
(De tracétekening - in zes delen - is gemaakt aan de hand van kaarten op schaal 1 : 2500, ontstaan na metingen door het Kadaster van door de Provincie Noord-Brabant aan te kopen stukken grond voor de reconstructie (verbreden van tracé, verruimen van bochten, opbreken van tramrails ZNSM, alsmede aanleggen van nieuw wegdek en fietspaden) van de provinciale weg tussen Oudenbosch en Oud Gastel, circa 1935, waarbij rood = nieuwe grens, blauw = vervallen grens, zwart = te handhaven grens).
Na alle reconstructies in de afgelopen 85 jaar is nagenoeg niets meer van het toenmalige tramtraject nog in het veld aan te wijzen.
 
 
6. Situering van de tramweg en bebouwing langs de Zandeweg en een stukje bebouwde kom aan de westzijde van Oudenbosch. Tekening Marius Broos. De tekeningen zijn gemaakt aan de hand van kaarten op schaal 1 : 2500, ontstaan na metingen door het Kadaster van door de Provincie Noord-Brabant aan te kopen stukken grond voor de reconstructie (verbreden van tracé, verruimen van bochten, opbreken van tramrails ZNSM, alsmede aanleggen van nieuw wegdek en fietspaden) van de provinciale weg tussen Oudenbosch en Oud Gastel.
(De tracétekening - in zes delen - is gemaakt aan de hand van kaarten op schaal 1 : 2500, ontstaan na metingen door het Kadaster van door de Provincie Noord-Brabant aan te kopen stukken grond voor de reconstructie (verbreden van tracé, verruimen van bochten, opbreken van tramrails ZNSM, alsmede aanleggen van nieuw wegdek en fietspaden) van de provinciale weg tussen Oudenbosch en Oud Gastel, circa 1935, waarbij rood = nieuwe grens, blauw = vervallen grens, zwart = te handhaven grens).
Na alle reconstructies in de afgelopen 85 jaar is nagenoeg niets meer van het toenmalige tramtraject nog in het veld aan te wijzen.
 
 
Gezicht op de Zandeweg vanuit Oudenbosch. Juist voor het pand Zandeweg 29 uit 1930 ligt De Bansloot / Het Spui. De twee kinderen gebruiken de tramweg als voetpad. In de verte ligt de eerste bebouwing van Oud Gastel, circa 1935.
 
 
Gezicht op de Zandeweg vanuit Oud Gastel. De weg kent nog geen bebouwing. Kort achter de voetgangers ligt De Bansloot / Het Spui, circa 1920.
 
 
Het kruispunt Wagenhoek te Oudenbosch, gezien vanaf de Zandeweg, circa 1920. Recht vooruit gaat het spoor over de Markt (zie tekening: A - E). Het afbuigend spoor rechts gaat naar de laad- en losplaats op het Moleneind (zie tekening: B - F).
 
 
Het Moleneind te Oudenbosch, gezien vanaf het kruispunt Wagenhoek in zuidelijke richting. Links ligt het spoor, komend van de Markt (zie tekening: A - B). De fotograaf staat naast het spoor naar de haven (zie tekening: B - D). Rechts ligt het in 1905 aangelegde spoor (met verhoogde laad- en losplaats) naar de Zandeweg (zie tekening: B - F). Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
Tekening van de sporenligging op en bij het kruispunt Wagenhoek te Oudenbosch. De verklaring van de letters staat in de tekening. De aansluiting naar het Turfhoofd (B - D) eindigde bij de suikerfabriek van de Firma Daverveldt, Binck & Co, zie onderstaande tekening in twee delen.
 
 
 
De suikerfabriek van de Firma Daverveldt, Binck & Co lag overigens op grondgebied van de gemeente Oud Gastel. Even verderop aan de oostzijde van de haven van Oudenbosch lagen nog twee suikerfabrieken. De eerste was de Firma Granpré Molière, Jager & Co (1874-1902) en lag schuin tegenover de Firma Daverveldt, Binck & Co. Deze kreeg uitsluitend bieten per schip en per kar aangevoerd.
De tweede was de N.V. Beetwortelsuikerfabriek 'De Mark' (1874-1916) en lag nog wat noordelijker. Behalve van aanvoer van bieten per schip en per kar, werd ook gebruik gemaakt van de ZNSM, zij het dat de bieten op het Turfhoofd, enkele honderden meters voor het eindpunt (en iets ten zuiden van de Firma Daverveldt, Binck & Co) werden overgeslagen vanuit tramwagens op schepen.
 
De sporenligging tussen de Wagenhoek (met laad- en losplaats), het Turfhoofd bij de haven en de suikerfabrieken is nogmaals in beeld gebracht door de projectie van de tekening op een foto in drie delen uit Google Earth. Wat vroeger het Oudenbossche Turfhoofd was, is in de afgelopen decennia omgevormd tot een moderne woonwijk, compleet met een jachthaven. Het terrein van de vroegere suikerfabriek van de Firma Daverveldt, Binck & Co is nog altijd volledig onbebouwd. Dat van de Firma Granpré Molière, Jager & Co, is voor andere industriele ondernemingen in gebruik, waarbij van het het oorspronkelijke complex niets is bewaard gebleven.
 
 
 
 
Fraai is de boog vanuit de Markt naar de Molenstraat te zien (zowel op de foto uit Google Earth boven als de foto onder) en de lengte van de wisselplaats, waar trams konden kopmaken voor de rit terug naar Breda. Slechts de helft van alle trams uit Breda reed door tot het eindpunt in Steenbergen.
 
 
Terug naar de Wagenhoek. Om de laad- en losplaats aan de Wagenhoek te kunnen bereiken, lag er vanaf Breda komend, een naar rechts aftakkend spoor, dat het hoofdspoor verderop kruiste in zuidelijke richting (zie A - B, op tekening hierboven), circa 1920.
 
 
Gezicht op de Markt op het kruispunt Wagenhoek en de Zandeweg, circa 1920.
 
 
Gezicht op de Markt op het kruispunt Wagenhoek en de Zandeweg, circa 1935.
 
 
Gezicht op de Markt in oostelijke richting, circa 1920. Een tram is op weg van Breda naar Steenbergen.
 
 
Gezicht op de Markt in oostelijke richting, circa 1920. Rechts staat het postkantoor.
 
 
Gezicht op de Markt in oostelijke richting, circa 1920.
 
 
Gezicht op de Markt in oostelijke richting, circa 1920.
 
 
Gezicht op de Markt, ter hoogte van de basiliek, in westelijke richting, circa 1920. Vanaf de Sint Annastraat in oostelijke richting wordt de weg door Oudenbosch St. Bernaertstraat genoemd.
 
 
Gezicht op de St. Bernaertstraat in westelijke richting, circa 1920. Rechts ligt het kerkhof.
 
 
Gezicht op de St. Bernaertstraat in westelijke richting, circa 1920. Rechts ligt het kerkhof met ervoor het Heilig Hart-monument.
 
 
Gezicht op het Heilig Hart-monument.
 
 
Gezicht op de St. Bernaertstraat in westelijke richting, circa 1920.
 
 
Gezicht op de St. Bernaertstraat in oostelijke richting, circa 1920. Iets verderop rechts staat 'Hotel Tivoli', stopplaats voor overstap tussen trein en tram.
 
 
'Hotel Tivoli', stopplaats voor overstap tussen trein en tram, circa 1910. Rechts staat het stationsgebouw waarvan de onderbouw dateert uit 1854 en de bovenbouw uit 1886.
 
 
De overweg bij wachterswoning 10 is tevens de scheiding tussen de St. Bernaertstraat en de Bosschendijk, circa 1920. Voor de tram waren aparte sluitbomen aangebracht.
 
Zo er in Oudenbosch heel wat plaatjes bewaard zijn gebleven met rails erop (en zelfs één met een tram), zo weinig is dat het geval tussen Oudenbosch, Hoeven en Etten. Vandaar dat dit item wordt afgesloten met slechts enkele plaatjes op dit traject.
 
 
Bij het café 'Kwekerslust' tussen Oudenbosch en Hoeven is een tram naar Breda tot stilstand gekomen. Terwijl de machinist en de stoker bij de locomotief wachten op het vertreksein van de conducteur wordt een foto gemaakt. Een man is gestopt met het knippen van zijn heg. Een andere wacht even met een zak op zijn schouders. In de verte staat een goederenwagen op een zijspoor. Foto uit circa 1910.
 
 
Vermoedelijk is dit plaatje gemaakt in de kom van Hoeven, destijds nog een landelijk gelegen dorp tussen Etten en Oudenbosch.
 
 
Vanaf 1890 tot in 1928 reed de tram tussen Etten naar Oudenbosch via het gehucht Haansberg. Dit betekende een zeer krappe boog met veel uitgaven voor het onderhoud van de bovenbouw (rails en dwarsliggers), zonder dat er inkomsten waren. In de jaren twintig besteedde de ZNSM niet alleen geld in Oud Gastel voor het opheffen van de krappe boog tussen de Steenstraat en het Moleneind, maar nog grotere uitgaven werden gedaan om de bottle-neck op de Haansberg op te heffen door deze volledig af te snijden. Helaas heeft er de ZNSM er nog maar enkele jaren profijt van gehad. Wel maakte Provinciale Waterstaat er in de jaren dertig handig gebruik van om deze strook grond uit te breiden tot een flinke breedte voor het reconstrueren en verbreden van de provinciale weg tussen Etten en Hoeven.
 
 
Een plaatje van de aanleg van de bovenbouw op de afsnijding ten zuiden van de Haansberg.
 
 
Het nieuwe tracé voor de afsnijding ten zuiden van de Haansberg is nagenoeg gereed. De ballast (grint en zand) moet nog worden gestort.
 
 
Vanuit Hoeven kwam de tram linksrijdend de kom van Etten binnen.
 
 
Midden in het dorp, op de Markt, lag er een wisselplaats. Het wisselhandel stond een eindje van het wissel af en al van verre was te zien, of het wissel recht of afbuigend lag.