Geschiedenis spoorwegen
in en om
Roosendaal

 
 

Het station Zevenbergen

 
Aan de hand van plaatjes en tekeningen uit het (verre) verleden van het spoorwegstation Zevenbergen en haar omgeving volgt een historische schets in woord en beeld.
 
 
Behoudens wat kleine aanpassingen is het stationsgebouw van Zevenbergen sinds 1886 bijna ongewijzigd gebleven. Gelijkvloers dateert het gebouw uit 1854, identiek aan de situatie in Oudenbosch. Alleen het station Valkenburg in Limburg is een jaartje ouder. Vandaar dat deze drie stationsgebouwen inmiddels allemaal op de Rijksmonumentenlijst prijken. Van de oorspronkelijke situatie zijn echter geen foto's bekend. In 1886 kwam er zowel in Oudenbosch als in Zevenbergen een verdieping en zolder op. De foto dateert van 20 mei 1987, niet lang voordat de rails van het raccordement naar de suikerfabriek werd verwijderd.
 
 
Iets meer dan de helft van het stationsgebouw was ingericht als woning voor de stationschef met zijn vrouw en kinderen. Staande voor het gebouw had je rechts de dienstwoning met ingang aan de zuidzijde en links de dienstlokalen met ingang aan de noordzijde. Voor de reizigers stond er slechts één wachtkamer ter beschikking. Het plaatskaartenkantoor stond rechtstreeks in verbinding met de woning van de stationschef.
 
 
Volgens het bestek 417 van de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS), dat op 10 februari 1885 werd aanbesteed, ontstond zowel in Oudenbosch als in Zevenbergen een stationsgebouw dat verder nergens meer in Nederland tot stand kwam. De beide gebouwen werden in 1886 opgeleverd. Ernaast verrees ook een gebouwtje voor privaten en waterplaatsen, tevens bergplaats.
 
 
Het hele gelijkvloers was gereserveerd voor de reizigers en de dienstlokalen. De reizigers in de 1e en 2e klasse hadden voortaan een eigen wachtkamer aan de noordzijde van het gebouw. Het plaatskaartenkantoor bevond zich midden in het gebouw en daarvoor was er een ruime ontvangshal voor de reizigers.
 
 
Zevenbergen ligt aan de rand van een rijk spoorwegverleden. Het baanvak Oudenbosch - Zevenbergen werd geopend voor reizigers- en goederenvervoer op 24 december 1854 als voortzetting van de lijn Antwerpen - Roosendaal - Oudenbosch. Op 1 mei 1855 volgde nog Zevenbergen - Moerdijk.
Sinds 1 juli 1866 was ook het baanvak Breda - Lage Zwaluwe - Moerdijk geopend.
Vanuit de haven van Moerdijk voeren schepen naar Dordrecht en Rotterdam. Zodra echter op 1 januari 1872 de spoorwegbrug bij Moerdijk in gebruik kwam, waren de bootdiensten verleden tijd. De reizigers uit Antwerpen en Roosendaal werden voortaan omgeleid via Breda. Dit duurde tot 1 mei 1876, toen de verbinding Lage Zwaluwe - Zevenbergen in dienst kwam. Tenslotte vond op 1 juli 1880 de sluiting plaats van Zevenbergen - Moerdijk. In 1934 werd ook Lage Zwaluwe - Moerdijk gesloten.
Nog driemaal zouden er grote werken in het gebied plaatsvinden. In 1973 ontstond de stamlijn voor het Industrie- en Havenschap Moerdijk en in 1987 de fly-over om het treinverkeer naar en van Breda te scheiden van dat naar en van Roosendaal. Tenslotte werd na 2000 het landschap nog ingrijpender gewijzigd door de aanleg van de Hoge-Snelheids-Lijn (HSL).
 
 

Vrij snel na de opening van de eerste (particuliere) suikerfabrieken in Zevenbergen kwamen er suikerbieten per trein. Voor dit doel werd kort na 1865 een kopspoortje op het stationsvoorplein aangelegd. In 1902 werd deze losplaats nog wat verlengd, totdat in 1911 dit deel van het goederenemplacement een eind in westelijke richting werd verplaatst. Ansichtkaart uit circa 1905.

 
 
Na een officiële openingsrit op woensdag 13 december 1913 kon het publiek de volgende dag gebruik maken van de gemeentelijke autobusdienst Klundert – Zevenbergen. De autobusdienst was een succes! Alleen al in december 1913 waren er 2.928 reizigers, dat is gemiddeld zo’n 170 tot 180 per dag of een bezetting van 10 à 11 reizigers per rit. Een rit Klundert – Zevenbergen kostte 20 cent, maar er waren ook meer-rittenkaarten verkrijgbaar. Fietsen konden mee op het dak voor een dubbeltje. Op de ansichtkaart uit 1914 is te zien dat de losplaats voor bieten al was verplaatst.
 
 
Terwijl er een reizigerstrein naar Roosendaal even is gestopt voor het opnemen en uitlaten van reizigers, zijn arbeiders (links) bezig met het laden of lossen van enkele goederenwagens. Deze laad- en losplaats lag er van 1895 tot 1946. Rechts lag van 1881 tot 1934 ook een laad- en losplaats. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
Vanaf de overweg in de Hazeldonkschen Zandweg (weg van Zevenbergen naar Leur) had je in vroeger dagen een goed uitzicht op het emplacement in Zevenbergen. Links staat wachterswoning 4 (geteld vanaf Lage Zwaluwe), die in 1886 was gebouwd volgens het bestek 440 van de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS) op de plaats van een wachtpost uit 1854. Rechts staat het stationsgebouw en een helemaal rechts een bergplaats voor de Dienst van Weg & Werken.
Bij de woning staat een kloksein. Zodra de wachter(es) een of meer belsignalen hoorde (bediend vanuit het stationsgebouw), was het zaak om de bomen te sluiten. Sinds 1892 waren de sluitbomen aan de Hazeldonkschen Zandweg voorzien van traliewerk, dit om kinderen (en ook volwassenen) te beletten om op het laatste nippertje nog onder de bomen door te kruipen en over te steken.

Het sein staat op veilig voor een goederentrein, die getrokken wordt door de in 1902 gebouwde locomotief 893 (uit de serie 801-935 van de SS, later 1701-1835 van de NS). De seinpaal staat links van het spoor, zoals gebruikelijk in het tijdperk van de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (1863-1921) en soms nog ver daarna. Alleen bij deze onderneming stond de machinist links op de locomotief, gebouwd in Engeland bij Beyer Peacock & Co. Ltd te Manchester.
In 1933 werd de bediening van de overweg in de Hazeldonksche Zandweg overgebracht naar een handelinrichting op het perron voor post T (treindienstleider) in het stationsgebouw.
Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
Vanuit Zevenbergen in de richting Leur gekeken, is rechts voorbij 'het spoor' wachterswoning 4 te zien, terwijl de sluitbomen van de overweg met een rammelend geluid van het traliewerk neerdalen. Ofschoon al in 1933 de bediening van de overweg naar post T in het stationsgebouw werd overgebracht, bleef de functie als woning voor personeelsleden intact, totdat het gebouw in 1965 aan de slopershamer ten prooi viel. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
Op de voorgrond staan een paard en kar met het personeel van de Gemeentelijke Reinigingsdienst. Daarachter bevindt zich het huis op de hoek van de Hazeldonksche Zandweg en de Stationslaan (afbuigend naar rechts). Op de achtergrond ligt 'het spoor' met wachterswoning 4 (sinds circa 1920 met een verhoogd dak voor meer slaapruimte), telegraafpalen en een enkele straatlantaarn, zoals die ook op de voorgaande plaat zijn te zien.
 
 
Het in 1886 gewijzigde stationsgebouw had op het perron twee uitbouwen staan. Behalve de uitbouw aan de westzijde (links in beeld) is het gebouw tot op de dag van vandaag onveranderd gebleven. Op het perron, vóór post T (treindienstleider) in het midden van het stationsgebouw, staat de handelinrichting voor de bediening van de overweg in de Hazeldonksche Zandweg.
Links staat de goederenloods uit 1881, gebouwd volgens bestek 299 van de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS). Rechts is het nog net het bagagerijtuig van een zojuist vertrokken stoptrein te zien, gadegeslagen door de stationschef en een paar reizigers. Ansichtkaart uit circa 1935.
 
 
Een korte stoptrein uit Lage Zwaluwe, getrokken door een locomotief uit de serie 801-935 van de SS, later 1701-1835 van de NS, komt tot stilstand in Zevenbergen. Een aantal reizigers staat vol ongeduld te wachten, maar hebben de fotograaf wel in de gaten.
Bij de bagagekarren links staat een arbeider klaar om stukgoed uit de trein te gaan halen. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
De in 1881 tot stand gekomen goederenloods staat prominent in beeld. Vanaf de jaren vijftig ging die steeds meer dienst doen als stalling voor fietsen van reizigers. Helemaal rechts staat op het kopspoor één enkele ketelwagen. In 1911 kreeg de goederenloods een identieke uitbreiding aan de westzijde. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
Vanuit het centrum van Zevenbergen lag het station in de jaren dertig nog juist binnen de bebouwde kom. Duidelijk te zien zijn de goederenloods (sinds 1911 tweemaal zo groot), het stationsgebouw met ertegenover de woning van de opzichter Weg & Werken en bij de overweg in de Hazeldonksche Zandweg wachterswoning 4.
 
 
Gezicht vanaf het stationsgebouw op de woning voor de opzichter van Weg & Werken aan de Stationslaan te Zevenbergen, met op de voorgrond het raccordement van de Coöperatieve Beetwortelsuikerfabriek "Zevenbergen", circa 1935.
 
 
Gezicht vanuit het westen op de woning voor de opzichter van Weg & Werken te Zevenbergen, die pal tegenover het stationsgebouw aan de Stationslaan stond. De bouw vond in 1900 plaats met materialen, afkomstig van de vroegere woning van de stationschef te Moerdijk SS. Rechts ligt het in 1918 aangelegde raccordement vanaf het station naar de Coöperatieve Beetwortelsuikerfabriek "Zevenbergen". Foto uit circa 1960.
 
 
Gezicht vanuit het oosten op de woning voor de opzichter van Weg & Werken te Zevenbergen, gebouwd volgens bestek 782 van de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS). In de verte ligt het emplacement voor het goederenvervoer. Foto uit circa 1960.
 
 
Op 14 mei 1950 werd de elektrificatie van het baanvak Lage Zwaluwe - Roosendaal in gebruik genomen. Tegelijkertijd was ook de verbinding Dordrecht - Lage Zwaluwe - Breda - Tilburg - Boxtel onder de draad gekomen. Bij de officiële inhuldigingsrit op 11 mei 1950) werd elk station aangedaan, zo ook Zevenbergen. Op verzoek van burgemeester Schaminée (midden) gaf P.Th. Posthumus Meyjes (links) als chef van de reizigersdienst een uiteenzetting over de nieuwe dienstregeling. Alle genodigden ontvingen daarna een zileveren lepeltje als blijk van herinnering aan deze voor Zevenbergen heuglijke dag. Rechts is nog juist de drinkgelegenheid uit 1909 voor reizigers op het perron te zien.
 
 
Bij elektrische tractie mocht een hogere snelheid niet te niet worden gedaan door krappe bogen en snelheidsbeperkingen. Waar mogelijk werd boogverbetering toegepast, zoals bij Willemsdorp, ten zuiden van Lage Zwaluwe en ten noorden van Zevenbergen. Verder werden in alle knooppunten onderstations gebouwd en onderweg schakelstations, zoals ten noorden van Zevenbergen.
 
 
Het is zondag 6 december 1964, 11.13 uur. Locomotief NMBS 204.004 passeert Zevenbergen met trein TEE 103 'Ile de France' (Paris Nord - Amsterdam CS) en nadert de overweg in de Langeweg. Op de achtergrond staat rechts het stationsgebouw van Zevenbergen en links het schakelstation (zie vorige plaat). Links ligt nu het bedrijventerrein Zwanengat en rechts is de bebouwing met woningen sterk uitgebreid. Foto Pierre de Greeuw.
 
 
In 1918 kreeg de Coöperatieve Beetwortelsuikerfabriek "Zevenbergen" een aansluiting op het spoorwegnet. Vanaf dat moment lagen er twee sporen vóór het stationsgebouw, in geel ingetekend op een foto van KLM Aerocarto uit 1975. Het raccordement met een lengte van circa één kilometer takte af van de goederenemplacement en bereikte via de Stationslaan en de Prins Hendrikstraat de fabriek aan de overzijde van de daar kruisende Langeweg (Provinciale Weg N 285).
 
 
Na aanvankelijk alleen een tweedehandsje te hebben gebruikt, werd in 1921 een gloednieuwe twee-assige locomotief aangeschaft, gebouwd door Henschel & Sohn te Kassel (D) met fabrieksnummer 18267. Samen met de tweedehandsjes, eerst locomotief 1 en vanaf 1940 locomotief 3, deed de machine circa een halve eeuw dienst, totdat de dieseltractie zijn intrede deed. Het was wel handig om twee locomotieven te hebben in geval van mankementen of 'ketelwasdag'. Tijdens de campagne in het najaar moest het werk immers continu doorgaan. Locomotief 2 'Dina' is in november 1968 in de Prins Hendrikstraat onderweg met een bietentrein naar de suikerfabriek. Foto Marius van Rijn. Uit boekwerk: Nederlandse Industrielocomotieven, blz. 213.
 
 
Locomotief 2 'Dina' werd genoemd naar de vrouw van de laatste machinist in Zevenbergen. In 1973 ging 'Dina' naar de 'Stoomtram Goes-Borsele (SGB), waar zij nog enkele jaren nuttige diensten verrichtte, maar uit dienst moest gaan wegens een scheef frame en problemen met de ketel. In 1981 werd 'Dina' gesloopt. Locomotief 2 'Dina' is in november 1968 op de Prins Hendrikstraat onderweg met een bietentrein naar de suikerfabriek. Foto Marius van Rijn. Uit boekwerk: Nederlandse Industrielocomotieven, blz. 206.
 
 
Na een verblijf bij de 'Westfalische Eisen- und Drahtwerke Aplerbeck' ging een locomotief in 1928 met het bouwnummer 8319 van Orenstein & Koppel te Berlin naar de Westlandsche Stoomtramweg-Maatschappij (WSM). Daar kreeg ze het nummer 23, maar werd al in 1940 verkocht aan de suikerfabriek in Zevenbergen. Zij bleef daar in dienst, totdat in 1969 de eerste diesellocomotief werd aangeschaft.
Locomotief 3, ex WSM 23, rangeert op 7 juli 1961 op het Stationsplein te Zevenbergen. Foto Jan Roos, op www. industriespoor.nl
 
 
Locomotief 3, ex WSM 23, staat met enkele goederenwagens gereed voor vertrek op het emplacement te Zevenbergen.
Foto uit circa 1968, collectie Stichting Rail Publicaties. Uit boekwerk: Nederlandse Industrielocomotieven, blz. 213.
 
 
Links rijdt locomotief 3, ex WSM, met enkele goederenwagens, afkomstig van de suikerfabriek, langs het stationsgebouw naar het emplacement. Rechts passeert TEE 81 'Edelweiss' (Amsterdam CS - Brussel Noord - Luxembourg - Zurich Hbf), met aankomst om 11.48 uur te Roosendaal.
Foto uit circa 1968, collectie Stichting Rail Publicaties. Uit boekwerk: Nederlandse Industrielocomotieven, blz. 212.
 
 
Locomotief 3, ex WSM 23, is op 20 november 1959 met twee gesloten goederenwagens vertrokken vanaf de suikerfabriek naar het station. Het konvooi rijdt hoogstwaarschijnlijk ter hoogte van de huidige Van Steelandtlaan. Foto, collectie Stichting Rail Publicaties. Uit boekwerk: Nederlandse Industrielocomotieven, blz. 116.
 
 
De bietencampagne valt in de herfst, maar in de zomer was er ook vervoer vanaf het station nodig om de voorraad steenkolen aan te vullen. Locomotief 3, ex WSM 23, brengt op 7 juli 1961 een tweetal wagens op het terrein van de suikerfabriek.
Foto Jan Roos, op www. industriespoor.nl
 
 
Na het aanschaffen van de eerste diesellocomotief was locomotief 3, ex WSM 23, niet meer nodig. Op 24 april 1970 kwam er een feestelijke overdracht van de 'Dikke Bertha' (een bijnaam van de plaatselijke bevolking) aan de 'Tramweg Stichting' (Stoomtram Hoorn-Medemblik). Voor het gezelschap was een rijtuig plan D van de NS gehuurd, dat een rit maakte vanaf het fabrieksterrein naar het station, waarbij ter hoogte van het gemeentehuis (dat rechts buiten beeld stond en waarin later het 'Regionaal Archief West-Brabant' huisvesting had) het college van Burgemeester en Wethouders instapte. Rechts staat het karakteristieke 'Koetshuis', waar het spoor een krappe boog omheen maakte met aansluitend (voorgrond) nog een krappe boog naar de Stationslaan. Het spoor met contrarails lag hier op 'eigen' baan. Foto van 6 mei 1987.
 
 
Locomotief 3, ex WSM 23, staat met het rijtuig plan D van de NS stil op de hoek van de Stationslaan en de Prins Hendrikstraat. Nadat het college van Burgemeester & Wethouders is ingestapt, zal de kruising weer worden vrijgemaakt. Voor de trein uit loopt een man met de rode vlag om het wegverkeer tijdig te waarschuwen. Foto van 24 april 1970.
 
 
Na aankomst bij het station keerde het college van Burgemeester en Wethouders terug naar het gemeentehuis. De locomotief werd pas later over de weg naar Hoorn vervoerd. Zij vervulde daar van 1970 tot 1979 nog een zeer nuttige rol, maar kwam buiten dienst te staan in een loods te Zwaag, vanwege van de slechte toestand van de ketel. Een restauratie is inmiddels al veertig jaar uitgesteld. Er is immers een nieuwe en dure ketel nodig. Foto van 24 april 1970, www. industriespoor.nl
 
 

Het vervoer van suikerbieten per trein, 1970-1995

 
Na 1969 werd het bietenvervoer per trein veel grootschaliger, mede omdat door de mijnsluitingen grote aantallen open wagens ter beschikking kwamen. Er reden voortaan 'bloktreinen' vanuit verschillende nieuw gebouwde laadstations in Limburg en Oost-Brabant naar fabrieken van de (inmiddels) 'Suikerunie' in Roosendaal en Zevenbergen, alsmede de fabriek van de 'Centrale Suiker Maatschappij' (CSM) in Breda.
De 'Suikerunie' ontving in Roosendaal tijdens de campagne in het najaar dagelijks drie treinen van 40 wagens en drie treinen van 45 wagens, elk met 25 ton bieten. Daaruit werden door NS twee treinen van 50 wagens samengesteld voor vervoer naar Zevenbergen. Dat betekende dus dat er dagelijks 100 wagens heen en terug door het dorp gingen. Uiteraard werden de treinen gesplitst in delen van zes tot acht volle wagens. Maar als dat de normale samenstelling was, dan reden er per dag circa veertien treinen met bieten door het dorp. Mogelijk gingen er wat minder maar wel langere treinen met lege wagens terug. Een locomotief kan immers een groter aantal lege dan volle wagens trekken.
Kennelijk werden vanwege dit te verwachten vervoer de inmiddels bejaarde stoomlocomotieven door diesels vervangen. In 1969 arriveerde de eerste (gebruikte) diesellocomotief, waarna in 1970 locomotief 3, ex WSM 23, aan de 'Tramweg Stichting' (Stoomtram Hoorn-Medemblik) kon worden geschonken. In 1972 kwam de tweede (ook gebruikte) diesellocomotief, waarna locomotief 2 'Dina' in 1973 naar de Stoomtram Goes-Borssele vertrok. Binnen enkele jaren reden er echter al geen bietentreinen meer naar Zevenbergen en werd het vervoer geconcentreerd op de fabriek van de 'Suikerunie' in Roosendaal, waar dit nog tot eind 1995 doorging.

Overigens was het al vanaf 28 mei 1972 niet meer mogelijk om in Zevenbergen goederen als wagenlading aan te bieden of te laten aankomen. Ofschoon het raccordement in 1975 nog werd opgeknapt met nieuwe dwarsliggers is het zo goed als zeker dat er na 1975 geen enkele goederentrein meer heeft gereden. In de jaren 1986-1989 werd het raccordement beetje bij beetje door personeel van de inmiddels gesloten suikerfabriek in Zevenbergen opgebroken.
 
 

Beelden van het stationsgebouw, 1975-1985

 
 
In het vooruitzicht van de elektrificatie werd in 1949 de westelijke uitbouw op het perron afgebroken wegens een slecht uitzicht op de sporen aan de zuidwestzijde van het station. Gezicht vanuit het westen op de perronzijde van het stationsgebouw, 11 mei 1975.
 
 
Per 16 april 1956 werd op het baanvak Roosendaal - Zevenbergen automatisch blokstelsel in gebruik genomen en per 18 juni 1956 was dat het geval op het baanvak Zevenbergen - Lage Zwaluwe. Voor de nieuwe AR-beveiliging van het emplacement Zevenbergen werd ook op 18 juni 1956 In de oostelijke uitbouw op het perron de nieuwe post T (Treindienstleider) gevestigd. Gezicht vanuit het oosten op de perronzijde van het stationsgebouw, 11 mei 1975.
 
 
In 1958 werd het interieur van het stationsgebouw gemoderniseerd. De wanden, vloeren en plafonds van wachtkamer en vestibule werden met tegels bekleed. Ook kregen de loketten ieen andere uitstraling. In 1963 kwam er een luifel boven de toegangsdeur van het stationsgebouw aan de straatzijde. Ook werd in dat jaar de bestemming van de goederenloods gewijzigd in een rijwielstalling. Gezicht vanuit het oosten op de straatzijde van het stationsgebouw, 11 mei 1975.
 
 
Ofschoon er in 1975 nauwelijks of geen suikerbieten per trein naar Zevenbergen kwamen, werd het raccordement nog van een nieuwe dwarsliggers voorzien. Op het stationsvoorplein maakte de bestrating tussen de rails plaats voor stelconplaten. Gezicht vanuit het westen op de straatzijde van het stationsgebouw, 11 mei 1975.
 
 
Ter uitbreiding van de fietsenstalling in de goederenloods kwamen er In 1977 aan de noordzijde van het stationsgebouw overdekte fietsklemmen als fietsenstalling. Dit bleek voor het toenemende aantal van studenten en forenzen naar en van de Randstad al gauw niet meer voldoende. In 1990 werd de goederenloods (uit 1885 en 1911) gesloopt om plaats te maken voor overdekte fietsklemmen aan de westzijde van het stationsgebouw. Gezicht op de goederenloods aan de perronzijde, 11 september 1985. 
 
 
Locomotief NS 1221 passeert met trein 2151 (Amsterdam CS - Vlissingen) het station Zevenbergen, 11 september 1985.
 
 
Treinstel NS 471 krijgt als trein 3348 (Roosendaal - Dordrecht) na een stop in Zevenbergen 'groen licht' voor vertrek naar Lage Zwaluwe, 11 september 1985.
 
 
Treinstel NS 939 komt als trein 3351 (Dordrecht - Roosendaal) tot stilstand in Zevenbergen voor het opnemen en uitlaten van reizigers, 11 september 1985. 
 
 
Locomotief NS 1306 passeert met trein INT 284 (Amsterdam CS - Paris Nord) het station Zevenbergen, 25 juni 1986.
 
 
Treinstellen NS 1207+1203+378 passeren als trein 161 (Amsterdam CS - Brussel Zuid) het station Zevenbergen. Het treinstel NS 378 zal in Roosendaal worden afgehaakt, 25 juni 1986.